Orgel í íslenskum kirkjum
Einn af mikilvægustu þáttum í upphafsþróun íslenskrar tónmenningar um og eftir aldamótin 1900 er starf forsöngvara og organista í íslenskum kirkjum. Þeirri miklu breytinu er varð á lagavali við guðsþjónustugjörðina við komu orgelanna hefur ekki verið gerð nógu góð skil, hvað þá þeirri viðhorfsbreytingu er varð við að skipta frá foröngvara til organista. Tónlistarsafn Íslands vinnur nú að því stórverkefni að skrá þessa sögu, þ.e. sögu kirkjuhljóðfæranna og þeirra er héldu uppi söng í íslenskum kirkjum frá upphafi.
Frá forsöngvara til organista
13.7.2009
Orgel í íslenskukm kirkjum
Nokkur undanfarin ár hefur Músík og saga ehf. unnið að því að skrá öll orgel sem komið hafa í íslenskar kirkjur, og þá organista sem leikið hafa í hverri kirkju frá upphafi. Hér er um að ræða langtímaverkefni sem miðar vel.
Orgelið á myndinni er úr Stokkseyrarkirkju, smíðað af Björgvini Tómassyni orgelsmið.
Um saung í kirkjum
Hér má heyra Hjalta Rögnvaldsson lesa greinina „Um söng í kirkjum“ sem birtist í Ársriti presta í Þórsnesþingi. 1. árgang 1846, b
ls. 33-43.
... „Norðanverðt við altarishornið situr spjátrúngur, sem kom inn í sóknina í vor; þú sér að hann er í marghnepptri stýrimannstreýu, á stigvélum og með hríngi i eyrunum, svo hann varð að setja þarna; hann hefur dáfalleg hljóð, skær, há og liðug; en þú heyrir hvernig hann fer með þau; mér skal mikið þykja ef þú þekkir lagið, sem hann er að sýngja og er það þó algeingt; hann ber sig optastnær að fara þar upp, sem lagið geingur niður; hann heldur það beri ekki á hljóðunum ella, svo þá hæst fer, og hann fer að beita röddinni, þá heyrirðu að hann þrí- og fjórhnykkir á atkvæðunum, (við skulum ekki kalla það nótur), meðan hann er að hækka sig; síðan er nú leikið stundarkorn á hjólum, og á þeim oltið ofan í gor-nótur aptur. Þar utar sitja 3, sem allir sýngja, en ógæfan er að þeir heyra ekki til forsaungvarans fyrir dillinu í spjátrúnginum, svo þeir fylgja honum. Aptur við kórstafina eru 2 eða 3 sem nokkuð sýngja; þeir heyra ekki heldur til forsaungvarans, en ýmist sýngja sér, eða ráða af því að horfa framan í hann, hvar komið sé í laginu; optar fara þeir samt eptir stígvélamanni, nema hvað þeir sýngja fljótar enn hann, af gömlum vana.“...
__________________________________________________________________________________
„Orgelið“ eftir Einar H. Kvaran.
... „En hvað hann hefir falleg hljóð, hann Siggi litli á Grund, sonur hans Gríms sáluga“ sögðu menn ári siðar, þegar menn komu heim frá kirkjunni að Vatni, sem Grund átti kirkjusókn að. „Já, þar er nú söngmannsefnið. Það eru einhver þau unaðslegustu barnshljóð, sem eg hef heyrt. Gamli Illugi má annars vara sig á honum síðar meir, þegar Sigga litla vex fiskur um hrigg, að hann taki ekki frá honum forsöngvaratignina. „Þetta er satt, ef Siggi er ekki forsöngvaraefni, þá veit eg ekki, hver það ætti að vera af drengjum hér nærlendis. Annars gjö-ri eg ráð fyrir að Illugi gamli muni naumast hætta við það, meðah hann tórir. Eg býst við að hann mundi kunna beur við það, karlssauðurinn, að aðrir boluðu honum ekki frá, enda finnst mér það hafa farið fulllaglega hjá honum ingað til, þó að hann hafi bara sungið gömlu lögin.“ ...
Orgelið sem er á myndinni er í Eyrarkirkju í Vestfjarðarprófastsdæmi
__________________________________________________________________________________
„Orgelið, saga úr sveitalífinu“
Hér má heyra söguna „Orgelið, saga úr sveitalífinu“ eftir Ásmund Víking (Guðmund Guðmundsson) sem gefið var út í Reykjavík árið 1902. Hjalti Rögnvaldsson les.
Orgelið sem sjá má á myndinni er í Safnakirkjunni á Skógum.
___________________________________________________________________________________
„Dögunargerðis Jón“
Orgelið sem er á myndinni er í Gaulverjabæjarkirkju í Árnesprófastsdæmi. Það hafði áður verið í Stokkseyrarkirkju.
__________________________________________________________________________________