Sagan

Tónlistin á fyrri hluta nítjándu aldar

Tue, 6 Oct 2009 17:36:18 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Í seinasta þætti var gerð tilraun til að draga upp mynd af ástandinu í kirkjusöngnum í lok 18. aldar. Lesnar voru ýmsar tilvitnanir úr blöðum og bókum er lýstu kirkjusöngnum eins og hann virðist hafa verði orðinn á þeim tíma. Einnig voru leiknar nokkrar gamlar hljóðritanir af vaxhólkum og valin nokkur, bæði góð og og einnig nokkur afkáraleg dæmi um söng.

Við skulum nú halda áfram og reyna að gera okkur grein fyrir umhverfi tónlistarmálann í upphafi 19. aldar. Ekki er þar um auðugan garð að gresja, en þó má finna einstaka heimildir.

Í ferðabók G. Mackenzie: “Travels in Iceland 1810”, er m.a. að finna skemmtilega lýsingu á músík- og menningarheimilinu að Innra-Hólmi, en þar bjó fjölskylda Magnúsar Stephensen. Mackenzie fer mörgum orðum um það, hversu góðan söng hann og félagi hans hafa heyrt þar á heimilinu. Hann getur þess, að meðan þeir sátu undir borðum um kvöldið niðri í stofunni, hafi þeir allt í einu heyrt músík uppi á loftinu. Þeir urður hrifnir og hlustuðu vandlega og héldu að verið væri að leika á píanó, en þeim var sagt, að þetta væri íslenzkt hljóðfæri, sem héti langspil. Eftir kvöldmat fengu þeir að sjá langspilið og lýsir Mackenzie því síðan í bók sinni. Þeim fannst hljóðin úr þessu einfalda hljóðfæri þægileg, ef hlustað væri úr nokkurri fjarlægð, t.d. úr öðru herbergi, en síður ef hljóðfæri væri nærri manni. Mackenzie segir, að Stephensen fjölskyldan sé sú eina, sem fáist við músík nokkuð að ráði á íslandi og að hann spili sjálfur á stofuorgel.

Það var með hljóðin í langspilið eins og með pepsíið hjá Gísla á Uppsölum forðum daga. Honum fannst að það mætti drekka það ef það var blandað til helminga með vatni.

Allt frá því Reykjavík fékk kaupstaðaréttindi og fram yfir miðja 19. öldina var hún það sem við gætum kallað danskur kaupstaður. Það voru þó ekki margir kaupmenn í bænum, en þeir áttu mikið undir sér - voru auðvald bæjarins. Þeir sem ríkastir urðu voru danskættaðir og litu þeir á sig sem
heldri menn bæjarins og litu þeir niður á tómthúsmennina sem voru fjölmennir meðal bæjarbúa. Almúginn leit upp til þessara kalla enda áttu margir allt sitt undir þeim, bæði hvað vinnu og inn- og útlegg varðaði. Margir töldu sig get nálgast þessa bæjarelítu með því að semja sig að siðum þeirra. Eitt af því sem gera mátti til þess, var að fara að tala dönsku. Það sem kom út úr þessi ævintýri var einhver bjöguð mállýska sem síðar varð gerð að hinum skemmtilegasta texta í revíum og var mikil hlegið að.

Verslunarbækur voru færðar á dönsku og viðskiptavinum sendir reikningar á dönsku. Sjálfir verslunarstjórarnir nenntu ekki að húka hér í frosti og kulda á veturnar og voru því heima í Köben að drekka öl en létu faktorana um að sjá um reksturinn. Þeim var lítt um íslenska menningu - fyrirlitu hana - en lögðu það á sig tímabundið að vera hér til að græða peninga - og það gerðu margir. Nú, bæjarstjórnarfundir fóru fram á dönsku og fundargerðabækur voru einnig færðar á dönsku. Jón biskup Helgason lýsti ástandinu þannig:

Svo rammt kvað að þessari yfirdrottnun dönskunnar í hinum íslenska
höfuðstað, að Stefán Gunnlaugsson, land- og bæjarfógeti þóttist 1848 knúinn til að hefjast handa gegn þessu fargani, lét festa upp og gera með
trumbuslætti almenningi kunna svohljóðandi auglýsingu: “Íslensk tunga á best við í íslenskum kaupstað, hvað hver athugi”. Ennig krafðist hann að næturverðir “hrópi á á íslensku við hvert hús”. Þetta þótti kaupmönnum hin mesta firra og kærðu fógeta. Hann sótti síðar um lausn frá embætti og settu margir það í samband við þessa íslenskuherferð hans.

Tilvitnun lýkur

Árið 1845 flyst latínuskólinn frá Bessastöðum til Reykjavíkur og íslenskum embættismönnum fjölgar. Hin þjóðlega vakning sem var að eiga sér stað í norðurálfu náði einnig hingað. Skáldin orktu um ættjörðina, fegurð hennar og tign og þjóðin lærði þau kvæði. Um 1870 var Reykjavík orðinn íslenskur bær.

Við vitum lítið um sönglíf á fyrstu 30-40 árum 19. aldar - danska tímanum. En orgel kom í Dómkirkjuna árið 1840 og Pétur Guðjohnsson hóf sitt viðreisnarstarf . Elsta lýsingin um söng í Reykjavík er eftir Henry Holland í Dagbók um íslandsferð 1810. Hann ferðaðist hér um suður og
vesturland ásamt skoska vísindamanninum Sir George Mackenzie, og vitnað var til hér að framan. Þeir félagar efndu til dansleiks í Klúbbnum sem stóð við enda Aðalstrætis þar sem nú er Herkastalinn. Dansinn hófst kl. 9. Músíkinni lýsir Holland þannig:

Hljóðfærin voru: fiðla, bumba lögreglunnar og tveir þríhyrningar – músik var ömurleg, bæði lögin og meðferð þeirra.

Þeir fóru í guðsþjónustu í dómkirkjunni á hvítasunnunni 1810. Þá var þar ferming og fjölmenni í kirkju.

Um sönginn skrifar Holland:

“Söngflokkurinn var 10-12 menn, sem skipuðu sér umhverfis gráturnar; þeir mættu fremur hrósa sér af hávaða en samstilltum söngröddum”.

Tilvitnun lýkur

Sumarið 1845 dvaldi frú Ida Pfeiffer hér um tíma og ritaði bók um dvöl sína hér á landi og víðar. Hún lýsir skemmtun í klúbbnum þannig:

Þangað kemur fólk af öllum stigum og seldur er inngangur, og allt er þar með mjög frjálsmannlegu sniði. Skósmiðurinn býður stiftamtsmannsfrúnni upp í dans og við konu eða dóttur skósmiðsins eða bakarans dansar sjálfur stifamtmaðurinn. Danssalurinn er lýstur með tólgarkertum. Og síðar segir hún: Það er hljóðfæraslátturinn, sem er lakastur í þessum samkvæmum. Notaðar eru sérkennilegar fiðlur með þremur strengjum og hljóðpípur."

Og síðar segir hún:

Mér til undrunar komst ég að því að í Reykjavík voru tilsex píanó, og ég heyrði leikna valsa eftir uppáhaldstónskáld okkar ogeinnig ýmis tilbrigði eftir Herz, Liszt, Wilmer og Thalbert. En stórlega efast ég samt, að þessir heiðursmenn hafi kannast við tónsmíðar sínar".

Árið 1845 er leikið að flautu og langspil fyrir dansi og píanóin að verða heimilishljóðfæri. Nú, einnig má lesa um það í Skírni árið 1927 í grein Klemensar Jónssonar landsritara að um 1870 hafi verið dansaðir polka, valsar, mazurka og galoppar eftir harmonikkuleik en í lok aldarinnar var hún orðin algengt hljóðfæri víða um land.

Um æðstu menntastofnun landsins um aldamótin 1800 er að segja að hún var staðsett við Hólavelli og var hann kallaður Hólavallaskóli, eða Reykjavíkurskólinn hinn eldri. Latínuskólinn hafði verið fluttur frá Skálholti til Reykjavíkur 1786 og er Hólaskóli var lagður niður var skólarnir sameinaðir í Reykjavík 1801. Engar afrekssögur eru til um tónlistarmál í þessum skólum, en sjálfsagt hafa
nemendur sungið þar ýmsa sálma og veraldleg kvæði.

Það sem við vitum um söng í Bessastaðaskóla höfum við aðallega frá Páli Melsted sagnfræðingi en hann var nemandi þar á árunum 1828-34. Hann hefur tínt til nöfn ýmissa manna sem hann taldi vera framúrskarandi söngmenn og segir hann að “hjá þeim var bæði fegurð og fylling hljóðanna
framúrskarandi”. Engin eiginleg söngkennsla var í skólanum en skólapiltar sungu sjálfir. Til er bréf eftir einn nemanda skólans, Arngrím Halldórsson á Bægisá dagsett 28. febrúar 1835, til skólabróður hans en í því segir:

Mjög er nú hljótt í söngvasæti etc. það er nú aldrei, sem maður getur fengið að heyra sungið, nema tvisvar í vetur hefur Snorri (prestur Sæmundsson á Desjamýri, dáinn 1844) komið hér, en ekki er að spyrja að hljóðunum, en þó þótti mér þín hljóð sætari og mátulega sterk. Ég er orðinn eins og rifin rolla í barkanum, enda er ég aldrei hreinn nema helzt eftir grautinn. Að sönnu komu hér tveir Novi (þ.e nýsveinar), Stephan Pálsson og bróðir hans Siggeir, í haust, sem hafa góð hljóð, en Stephán er corruptus (þ.e. hefur skemmt sig), því hann hefur svo mikið við, en Siggeir er óstjórnlegur enn þá og engin lögun komin á hljóðin í honum. Reykjalín (þ.e. séra Jón) er rétt góður, eins og þú mannst til, en það er verra, að hann er svo veikur í lögum; til dæmis í vetur einu sinni villtist hann í bassanum í þessu lagi : Guð miskunni nú öllum oss - sem er hér þó algengt lag. Oft hefur Justisraaden (Þ.e. Bjarni Thorarensen) sungið hér í vetur, en það er ekki orðið annað eftir af honum en undirbassinn. Svona fer öllu aftur hjá okkur að mér finnst, lagsmaður í þessu efni og þykir mér þó vont. Ég er að kúga þá til að syngja, en það dugir ekki. Ég vildi einasta, að þú værir kominn hingað í vor eftir að skóla verður sagt upp, til að raula með mér einstaka vers, ef svo fer sem stendur, að ég verði hér til lestanna; en hvað duga þessar óskir? Fata et ordo rerum" þ.e. örlögin og rás viðburðanna skammta ganginn (Sunnanfari 1893).

Flest lög sem sungin voru af skólapiltum á þessum tíma voru tvísöngslög og
flest þeirra það sem við köllum íslensk þjóðlög. Með tímanum fóru nemendur að syngja skandinavísk og þýsk lög og síðar urðu Bellmanssöngvar mjög vinsælir á öllum norðurlöndum.

Vart verður hægt að álasa fólki fyrir það að vilja heyra nýja tónlist þegar það er búið að búa við það sem lýst var hér að framan og í seinasta þætti. Fólk tók þessum nýju lögum fegins hendi, en það hafði aftur á móti með sér að gömlu lögunum var ýtt til hliðar og nú tölum við um þau sem liðna sögu. Það er engin furða að sú tónlist sem hingað kom og leysti þá gömlu af kæmi frá Danmörku því sá er “reisti við” sönglífið, Pétur Guðjohnsen fór þangað til náms og lærði hjá hinum þekkta danska þjóðlagasafnara og tónskáldi, Bergreen. Þau lög sem helst voru sungin voru eftir Weise, Gade, Hartmann, og Rung. Einnig tók Pétur mörg sálmalög eftir Bergreen í þær sálmabækur sem hann átti nú eftir að gefa út.

Hvað varðar veraldlegan söng og alþýðusöng á þessu tímabili þá var uppistaðan af þeim lögum útlend sönglög, sem þeir félagar Pétur Guðjohnsen og Jónas Helgason innleiddu., fyrst Pétur með kennslu sinni í latínuskólanum og notaði hann þar lög úr söngvahefti Bergeens, og síðan
Jónas Helgason með söngvaheftum sínum - Hörpuheftinu svonefnda og þeim söngvaheftum sem komu út á árunum 1897 - 1901. Lögin voru undanteknigarlítið frá Norðurlöndum og þýskalandi. Steingrúmur Thorsteinsson beindi athygli Jónasar að þýskum sönglögum, en með þeim var samvinna við söngtexta, sem Steingrímur þýddi eða orti. Við skulum ekki vanmeta þátt Steingríms í því að þessi lög voru, og eru sungin af þjóðinni. Jónasarheftin eru spegilmynd af þeim lögum sem sungin voru af alþýðunni á seinni hluta 19. aldar og fram á þessa öld.

Verður nú lítillega minnst á Ara Sæmundsen og bók hans um langspilið.

Leiðarvísir Ara Sæmundsens, en svo er sálmalagabók þessi venjulega kölluð kom út á Akureyri 1855. Framan við sjálf sálmalögin er “Leiðarvísir til að spila á langspil og til að læra sálmalög eftir nótum”. Í bókinni eru um 120 sálmalög með bókstafsnótum, því prentsmiðjan átti ekki nótnastíl. Þetta er fyrsta sönglagabók, sem kemur út í sérútgáfu hér á landi; grallarinn er fyrst og fremst sálmabók, - sálmabók með nótum. Eftir þetta fóru að koma út kirkjusöngsbækur í sérútgáfum og hefur sá háttur verið hafður á síðan.

Ari hefur tekið sálmalögin ýmist úr grallaranum eða í þeirri breyttu mynd, sem þau höfðu fengið í munni alþýðunnar. Hann segir í innganginum:

Ég hef sett nokkur sálmalög í dúr, sem eru í dönskum nótnabókum í moll. Síðan telur hann upp þessi lög sem eru 11 að tölu. Meðal þeirra eru fegurstu sálmalög lúthersku kirkjunnar eins og Faðir vor sem á himnum ert og Jesú Kristi, þig kalla ég á.

Ara þykri dúrmyndin fallegri, en segir þó að hann búist við að sumum muni þykja sú nótnasetning kynleg. Sálmalagið Margt er manna bölið er eftir Johann Crüger, kantor við Nikulásarkirkjuna í Berlín. Hann er eitt af merkustu tónskáldum Lúthersku kirkjunnar, og enn í dag eru sungin sálmalög eftir hann. Um þetta lag segir Ari: 
Ég kann miklu betur við þetta lag í dúr en í moll; en fyrst ég hef það í fimm nótnabókum í moll vildi ég ekki leyfa mér að setja það í dúr". Í þýskum kóralbókum er lagið við textann: Jesu, meine Freude, og eins og öllum er kunnugt hafði Bach miklar mætur á þessu lagi og notaði það í samnefndri motettu.

Leiðarvísirinn ti að læra að leika á langspil framan við bókina er ýtarlegur - 22 bls. og gerði mikið gagn. Langspilið var þá algengasta heimilishljóðfærið og margir léku á það af töluverðir leikni fram yfir 1880. Þegar hin einraddaða sálmasöngsbók Pétur Guðjohnsens kom út 1861 hafði fjöldi manna í sveitum landsins, sem lagði sig efir að læra hin nýju lög, ekki annað hljóðfæri sér til hjálpar en langspilið.

Ari Sæmundsen var ættaður úr Lundarreykjadal í Borgarfirði. Hann lærði ungur prentiðn hjá Magnúsi Stephensen. Árið 1833 var Ari orðinn skrifari hjá Bjarna amtmanni Throarensen á Möðruvöllum. Hann var tvívegis settur sýslumaður. Hann var mjög vel að sér í ýmsum greinum, einkum þó tónlist og stjörnufræði. Ekki er vitað með vissu hvort Ari hafi lært hjá Pétri
Guðjohnsen, en Pétri er tileinkaður leiðarvísirinn.

Eins og við heyrðum áðan þá var minnst á flautuspil. Upp úr miðri 19. öld hófst mikið blómaskeið tónlistariðkunar í Þingeyjarsýslu og var langspilið þar að víkja fyrir flautum og fiðlum af erlendri gerð. Talið hefur verið að flautur og fíólín, eins og erlenda fiðlan var gjarnan kölluð til aðgreiningar frá íslensku fiðlunni, hafi borist hingað til lands með erlendum veiðimönnum og náttúrufræðingum sem oft dvöldu í Laxárdal við veiðar og rannsóknir. Til er skrá um fiðluleikara í Suður Þingeyjarsýslu, gerð af Garðari Jónssyni bónda á Laugum í Reykjadal og er þar að finna frá tímanum 1860 og fram að síðari heimstyrjöld 158 fiðluleikara (óprentaðar heimildir).

Við gerum okkur grein fyrir að tónlist sú sem leikin var á þessi hljóðfæri var einrödduð og ætla má að menn hafi lært á þau hver af öðrum, enda kemur það fram í riti Páls H. Jónssonar - Tónmannalíf í Suður Þingeyjasýslu en hann skrifar þar:

Þeir lærðu að vísu gripin hver af öðrum, annars var nám þeirra sjálfsnám, herminám... Árangurinn varð misjafn, stöku sinnum furðugóður, en gat þó aldrei náð nema skammt, miðað við möguleika hins göfuga hljóðfæris og nútímamat á fiðluleik... Mín skoðun er sú að í héraðinu hafi myndast... eins konar sérstök tegund fiðluleiks hvað snerti tónmyndun og alla tækni... Í höndum fiðlaranna varð hljóðfærið náttúrubarn eins og þeir sjálfir... tónar fiðlunnar í höndum þeirra voru skyldari þyti vindanna og niði elfanna í héraðinu heldur en tónlist kunnáttumanna.

Var lærdómur þessara manna sprottinn úr aldagamalli hefð á Íslandi að læra hver af öðrum.

Samkvæmt þeim heimildum sem maður hefur rekist á hverfur langspilið úr sögunni smám saman í lok aldarinnar. Það sem í staðinn kemur er stofuorgelið (harmoníum) en það hljóðfæri breiddist ört út. Koma orgelanna hélst í hendur með útgáfu sönglagabóka og má segja að á gullöld orgelsins í
kringum seinustu aldamót og fram eftir öldinni hafi ríkt hér sannkölluð söngöld.

Þegar kemur fram á seinn hluta aldarinnar fjölgaði píanóum ört í landinu. Voru aðallega leikin á þau létt lög bæði undir söng og til skemmtunar. Enga afgerandi píanista áttum við hér á landi fyrir aldamót - þeir komu ekki fyrr en á 2. og 3. áratug 20. aldar. Ein manneskja kvað þó hafa leikið eins og einhversstaðar stendur - forkunnar vel á píanó-. Ég nefni ekki Sveinbjörn Sveinbjörnsson hér því hann náði í fyrsta lagi engri leikni á hljóðfærið fyrr en hann var fluttur til útlanda og í öðru lagi var hann sama og ekkert hér á landi og því telst hann ekki hluti af hinu virka tónlistarlífi hér.

Á þessum tíma komu fyrst fram öfl sem urðu sterk í sönglífi þjóðarinnar, og skal þar nefna fyrst karlakórssönginn. Jónas Helgason stofnaði fyrsta karlakór hér á landi - Söngfélagið Hörpu - árið 1862 og stjórnaði honum við mikinn orðstír fram að aldamótunum. Vagga fjórradda söngs var þó í
Latínuskólanum - skólapiltar eiga heiður að honum og um leið Pétur Guðjohnsen kennari þeirra. Það sem áður þekktist aðallega í fjölradda söng var tvísöngurinn - en þó vil ég taka vara fyrir því þar sem smátt og smátt er að koma fram í handritum ýmislegt sem maður ekki þekkti áður, og þar á
meðal 3ja og 4 radda söngvar. En það sem segja má um karlakórssönginn er að hann var nánast einráður allt fram undir 1930 og síðan bjargföst staðreynd í íslensku tónlistarlífi.

Bjarki Sveinbjörnsson

Söngurinn á átjándu öld

Mon, 5 Oct 2009 15:37:30 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Við höfum í seinustu þáttum verið að rekja þróun tónlistarmálanna eftir því sem ég hef fundið heimildir um fram yfir siðaskiptin. Í seinasta þætti var fjallað lítilsháttar um þá messusöngsbók sem hin íslenska kirkja studdist við nær eingöngu í rúm 200 ár eða frá 1594 og fram að c.a. 1800.

Ýmis lög eru þekkt sem komu út í grallaranum á sínum tíma, en ég mun ekki fjalla sérstaklega um þau nú. En það sem hlýtur að vekja áhuga okkar nú er flutningshátturinn á þessum lögum og öðrum sálmalögum í hinum svokallaða gamla stíl. Eitt er víst að lögin voru sungin afar hægt. Einhvers staðar las ég að menn álitu að hvert atkvæði sálmsins ætti að syngja svo ört sem púlsslag í fullorðnum manni í hvíld. Það er að segja um það bil 60 slög á mínútu. Öðrum þótti þetta helmingi og hratt og vildu að tvö púlsslög kæmu á hvert atkvæði. En það var ekki aðeins hraði laganna sem var sérstakur, heldur og flutningshátturinn. Við skulum nú heyra hvað Hallgrímur Helgason segir um grallaralögin í bók sinni, Tónmenntasaga Íslands:

Prentuðu Grallara-lögin voru yfirleitt erlend siðbótalög. En fólki hefir fljótt fundist þau vera full beinagrindsleg. Þurrstruntulegt vara að skammta einni samstöfu aðeins einn einstakan tón, úr því á annað borð var farið að syngja. Það var eins og að fá ekki nema einn blóðmörskepp í sláturtíð. Brátt fer því að bera á aukningu tóna á einu atkvæði, ekki sízt ef þetta atkvæði var hluti af veigamiklu, myndríku orði, því samstöfuþrælbundinn söngur var liðamótalaus og líflaus. Það nálgaðist meinlæti að píra einni nótu á eitt atkævði. Dragnótur Grallarans voru þá frekar eftirsóknarverðar. Þær minntu á katólska sönginn. Og ljúft var að minnast liðinnar tíðar. Katólskur söngur hafði verið einradda söngur, hljóðfærislaus. Svo var og siðaskiptasöngur. Hér mættust þá gamall og nýr tími í Grallara-söng. Þessi söngur varð svo enn ástfólgnari fólki eftir tilkomu Passísálma Hallgríms Péturssonar, en flestir þeirra vísuðu á lagboða Grallarans. Grallara-lög urðu þannig lausalög, margbreytileg og formfrjáls. Lagkjarni var að vísu greinanlegur, en út frá honum kvísluðust tenginótur og skrúðtónar, einu nafni viðhafnarnótur (melismur), óútreiknanlegt streymi skapandi augnabliks. Hugkvæmisþörf var hér fullnægt, ekki síður en í fylgirödd tvísöngs. Fjöldamargara mismunandi gerðir voru því til af einu og sama lagi, vegna ólíkra ringja og sveipa, sem hver og einn tileinkaði sér. Líklegt er, að klinkunótur Odds biskukps Einarssonar í 1. Útgáfu Grallarans sé í ætt við þetta óslétta heimfall, eins og það var kallað í upphafi þessarar aldar. En eldri menn töluðu um að hafa mikið við í söng, og sá þótti beztur söngmaður, sem mesta sýndi viðhöfn

Við skulum nú heyra dæmi. Jón Pálsson, einn af hinum músíkölsku bræðrum á Stokkseyri um síðustu aldamót, en auk hans má nefna Bjarna Pálsson, föður Friðriks Bjarnasonar og Ísólfs Pálsson, faðir Páls Ísólfssonar, hljóðritaði fyrstur íslendinga á vaxhólka upp úr síðustu aldamótum sálmasöng nokkurra manna. Meðal þeirra var Guðmundur Ingimundarson frá Bóndhól. Um hann segir Hallgrímur Helgason í bók sinni Tónmenntasaga Íslands þar sem hann fjallar um það sem hann kallar skrúðstíl hinna íslensku söngmanna:

Getið er margra afburðasöngvara í þessum skrúðstíl. Þó skal aðeins einn nafngreindur hér, nefnilega Guðmundur Ingimundarson á Bóndhól í Mýrarsýslu, fæddur 1827 og dáinn 1913. Hann var um 50 ára skeið forsöngvari í Borgarkirkju og kunni um 400 lög. 1907 efndi hann til söngskemmtunar í Bárubúð í höfuðstaðnum og flutti eingöngu Grallara-lög, sem í Þingeyjarsýslu voru nefnd villt lög. Fjölmenni var á óvenjulega samkomu og dáðust menn að rómgæðum og raddstyrk þessa áttræða söngvara. Mun þetta vera einn hinn þjóðlegasti konsert sem haldinn hefir veri í landnámsborginni, ekki síður en rímnakveðskapar-skemmtun stærðfræðingsins þjóðkunna, dr. Ólafs Dan. Daníelssonar, í Reykjavík 1912. Gömlu lögin voru í kirkju oft aukin með tvísöngsrödd. Fór þá jafnvel prestur sjálfur upp, ef hann var góður raddmaður, og inntónaði yfirfimmund við safnaðalag. Má hér tilnefna síra Stefán Benediktsson í Hjarðarholti. Var tvísöngur hans rómaður fyrir fagra áferð og mikla velhljóman.

Tilvitnun lýkur.

Við skulum nú heyra dæmi um söng Guðmundar úr hljóðritunum Jóns Pálssonar á vaxhólka á árinum 1903-12. Jón hafði hljóðritað söng barna á Eyrarbakka fyrir aldamótin en þeir hólkar brotnuðu allir. En þessar hljóðritanir hans eru ómetanlegar fyrir okkur því söngur Guðmundar er fölskvalaus og án nokkurra tilauna til stælingar því eins og hann syngur sungu menn sálma fyrr á öldum. Við skulum heyra hann syngja sálmana Upp, upp mín sál og allt mitt geð og Jurtagarður er herrans hér. Hér er um ræða tæplega 100 ára gamlar hljóðritanir og um 30 ára gamlar afritanir af vaxhólkunum. Hér koma að sjálfsögðu fram truflanir og einhverjar skemmdir í hólkunum, einkum þó í seinni sálminum en ég vil samt leyfa ykkur að heyra þessar hljóðritanir til að við getum gert okkur betur grein fyrir flutningshætti þessara sálma.

Tóndæmi

Ekki er mikið til af heimildum um sönglífið hér á landi á 17. Og 18 öld en samkvæmt ýmsum skrifum í upphafi 19. aldar þar sem fram koma lýsingar á sönghefð landans I kirkjum virðist um algjöra upplausn hafa verið að ræða. Upphaf endurreisnar íslensk söngs hefst með útgáfu Aldamótabókarinnar árið 1801 og skulum við nú fjalla örlítið um þennan þátt tónlistarlífsins, þ.e. sjálfan tónlistarflutninginn. Ég mun bera niður í ýmsum frásögnum frá þessum tíma þar sem söngnum er lýst.

Um Aldamótabókina er það að segja að hún hefst á þessum orðum: "Í næstum 207 ár hefur Ísland haft fyrir sig að bera einungis eina messusöngsbók til brúkunar í kirkjum sínum, nefnilega Grallarann". Af útgáfu Aldamótabókarinnar hafði mestan vanda Magnús Stepensen dómsstjóri (1762-1833), en formála bókarinnar ritar Geir Vídalín biskup (1761-1823)

Fullt heiti þessarar bókar er " Evangelisk-kristilig messusöngs- og sálmabók, að kununglegri tilhlutun samatekin til almennilegrar brúkunar í kirkjum og heimahúsum og útgefin af því Konunglega íslenska landsuppfræðingarfélagi." En áður en við höldum lengra skulum við átta okkur á því hvað var að gerast í Evrópu.

Á seinni hluta 18. aldar varð mikil breytgin á andlegu lífi manna um alla Norðurálfu. Kenningin um “mannréttindin" var þá farin að ryðja sér til rúms og koma róti á hug manna og vakti almenning upp af værum svefni.

Fram að þessum tíma voru veraldleg og andleg gæði að miklu leyti séreign æðri stétta og “lærðu" mennirnir sátu svo að segja einir inni með alla bóklega þekkingu. Alþýðan, í þrengri merkingu þess orðs, var fáfróð og fyrirlitin og bar skarðan hlut frá borði lífsins. Mannréttindahugsjónin fól í sér viðurkenningu á tilverurétti hennar og það hratt af stað nýrri menningarstefnu, hinni svonefndu “skynsemishyggju".

Trúarlíf manna fór kólnandi því í hönd fór tími skynsemistrúar. Þetta hafði áhrif á kirkjusönginn. Í bók þýska organistans Wilhelm Stahl um þróun evangelískrar kirkjutónlistar og út kom í Berlín 1920 segir hann um kirkjusönginn:

Á þessari vantrúaröld komst kirkjusöngurinn á lakara stig en áður. Mörgum gömlum, kjarngóðum sálmum Lúthers og samtíðarmanna hans var með öllu hafnað sem úreltum, en öðrum breytt eftir tíðarandanum, og var þá meginreglan sú, að fella úr allt það, sem snerti ritningarstaði, hefðbundinna trúarkenningar og dulræn efni. Samfara þessari hreinsun textans voru sálmalögin færð í búning samtíðarinnar. Gömlu kirkjutóntegundirnar áttu ekki lengur við smekk tímans; þær urðu því að víkja fyrir dúr og moll, en í þeim tóntegundum voru nú sálmalögin raddsett. Hin gömlu, djörfu og stórfenglegu tónskref lagsins voru fyllt upp með millibilsnótum. Hin mikla fjölbreytni í hljóðfalli, sem áður ríkti, hvarf nú með öllu. Þessi umsköpun á gömlu lögunum var þó ekki gerð snögglega, heldur smátt og smátt á löngum tíma".

Hér skal bent á að þetta var lýsing á kirkjusöng í miðevrópu, ekki á Íslandi. En við vitum að breytingar á hinum gömlu lögum áttu sér stað í sömu átt hér á landi á 19. Öldinni.

Magnús Stepensen var einhver áhrifamesti forvígismaður upplýsingarstefnunnar hér á landi, enda ágætlega til forystu fallinn sakir gáfna og fjölbreyttrar og víðtækrar þekkingar á flestum fræðigreinum. Og margt fleira hafði hann sér til ágætis, sem gerði hann sjálfkjörinn í þetta hlutverk, eins og það, að hann var einlægur ættjarðarvinur og brann af löngun til að vinna þjóð sinni allt það gagn, sem hann mátti, en hann var maður nýja tímans og leit svo á að upplýsing alþýðunnar væri höfuðskilyrði fyrir öllum framförum. í þessar baráttu stóð Magnús vel að vígi að því leyti að hann hafði jafnan undir höndum prentsmiðju landsins og réð því einn, hvað prentað var, en með útgáfu fræðandi bóka reyndi hann að vekja almenning og láta hann skilja kröfur tímans.

Umbótastarf Magnúsar á sviði kirkjustöngsins var, eins og vænta mátti, í anda upplýsingastefnunnar. Eins og fram kemur á titilblaði bókarinnar var það fyrir tilstili konungs að Aldamótabókin varð til, eins og verið hafði um Grallarann tveimur öldum fyrr. Hafði hann með bréfi 24. apríl 1784 falið þáverandi biskupum að velja efni í nýja sálmabók, en þessu verki þótti miða hægt, svo að nýstofnuðu Landsuppfræðingafélagi var falin framkvæmdin með kansellíbréfi 24. október 1795, og það áréttað með konugnsbréfi 22. júlí 1796. þar sem boðið er að nefnd messusöngs-, sálma- og handbók megi innleiðast til almennrar brúkunar í kirkjum landsins.

Bókin var svp prentuð á Leirárgörðum 1801. Á titilblaðinu stendur:

Evangelisk-kristileg Messu-saungs-og Sálma Bók, að konungslegri tilhlutun samantekin til almennrar brúkunar í Kirkjum- og Heimahúsum og útgefin af konunglega íslendska Lands-uppfræðinga Félagi. Selst almennt í velsku-Bandi. 76. skild.

Það ber talsvert á sjálfsánægju upplýsingarstefnumanna, bæði í formála bókarinnar og vandlætingarsamri leiðbeiningargrein í bókarlok. Þar er að finna ófagrar lýsingar á kirkjusöngnum eins og hann tíðakaðist, a.m.k. sums staðar um þessar mundir.

Skulu nú hér nefnd dæmi þar sem lögð er áhersla á að nauðsynlegt sé að allir syngi með sama hraða í kirkjunni. Í bókinni stendur:

...því að hver óregla getur gert nokkurn söng hræmuglegri en þar sem t.d. nokkrir í kirkju syngja sama lagið í einu fljótt, aðrir í meðallagi og þriðju teygja endalausa rorru úr hverju atkvæði eða hendingu.

Við skulum átta okkur á að þetta var á tímum forsöngvaranna og eru honum settar strangar reglur um það hvernig hann skuli leiða sönginn og jafnvel er að finna ábendingar um það hvar hann á að anda. Það er talað um þverlynt og fávíst fólk", minnst á að einhverjir kynna ða vilja..

....með heimsku mótþróa ... spilla góðri reglu í útvortis guðsþjónustugerð. Gæfust nokkrir þvílíkir, mót von, er þeirra staður og sæti óhentugast í kór, hver auk þess ekki ætti að vera kjörinn til virðingasæta, heldur sæti fyrir góða, liðuga og viðfelldna söngvara, helst ungmenni.

Við skulum átta okkur á að ekki voru það allir sem voru að hnýta í söngháttinn í kirkjunni. Um 1780 var hér á ferðinni færeysku maður, Nicolaj Mohr og var hann að rannsaka náttúru landsins. Hann hefur ritað eftirfarandi orð um kirkjusönginn hér á landi eins og hann upplifði hann. Líklega er þetta eitt einasta dæmi þess að kirkjusöngurinn er ekki níddur til hins ítrasta:

Kirkjusöngurinn er venjulega í allgóðu lagi, því nóturnar við þann og þann sálm í grallaranum standa við fyrsta versið, en eptir honum hafa flestir prestar lært að sýngja í skólum. Þeir, sem hafa best hljóð sitja opt upp í kór við hliðina á prestinum. Íslendingar syngja reyndar ekki sérlega skemmtilga, því saungur þeirra er laus við alt, sem kallað er skemtilegt á vorum dögum, en kirkjusaungur þeirra fer eins skipulega fram og auðið er, hljóðfærislaust.

Í öðrum heimildum má yfirleitt lesa að kirkjusöngurinn haf verið hin mesta ómynd. Það sem Magnús Stephensen segir um hann að það komi fyrir að:

hvørr gauli í belg og kjeppist máta- og adgreiningar laust, sumir ad grípa hvørr fram fyrir annan, og øndina á lopti, stundum í midjum ordum og meiníngum. og sumir ad draga seyminn í saung hvørr ødrum lengur.

Skömmu síðar segir hann:

Það er ljótt bædi ad heyra og sjá, þegar saungvarar kúga upp skræki á stangli með uppblásnum ædum á høfdi og øllu andliti af ofraun... en svo sem þetta er opt um of, svo er þad allt eins um van, þegar saungurinn verdur ad ólundar rauli á lægsu nótum.

Í 9. árgangi af Norðanfara, nr. 38-42 er líklega besta lýsingin á hinum svokallað gamla söng:

Lagamyndir þessar (sálmalögin eins og þau voru súngin) eru reyndar nokkurskonar lagleysur, með óteljandi dillanda og hringlanda, upp og niður, stundum nærri því sitt lag í hverju vessi í sama sálmi, og víst sjaldgæft að sami saungmaður sýngi sama lagið ætíð eins, heldur hefur saungur þessi í sér það frjálsræði, að það má þá og þá bregða sér á leik, þar og þar, upp eða niður úr, stundum svona, stundum hins vegar, rétt eins og andinn inngefur í það og það skipti, en sá andi er ýmist andi heimskunnar, vanþekkíngarinnar eða tilgjörðarinnar, en ávalt andi smekkleysisins. Af því lögin eru svona laus og hringlandi, þá hlýtur af því, að hver leikur sér í lögunum upp á sinn hátt, eptir því sem hans eigin andi gefur honum inn, svo að þegar sumir leika sér upp eptir, þá leika aðrir sér niður á við og hver fer í sína áttina, og stundum verður einginn öðrum samróma, mikinn part af því, margt opt, að hver vill vera sinn eigin herra, í þessu sem öðru, og hafa það frjálsræði að sýngja eptir sínum vilja og smekk, en ekki annara, en laga sig ekki eptir öðrum, sem betur sýngja og smekklegast. Það er allopt svo í kirkjum, að það er ekki nóg með það, að sinn hefir eiginlega hvert lagið, eða lagmyndina, að nokkru leyti frábrugðið, hver uppá sinn hátt, heldur og keppist stundum hver fram yfir annan, svo einn eða tveir eða svo eru leingst á undan, en forsöngvarinn sjálfur þó, ætla eg, sjaldnast í þeirra tölu; nú þeir stökkva fram yfir hann, þrátt fyrir hans þakk, rétt eins og veðhlaupi ---. Svona sýngja menn stundum , rétt eins og
í smáhópum, þar sem hver hópur sýngur á undan öðrum, svo dæmi munu til, að þegar hinir fyrstu eru búnir með vess eru hinir síðustu í miðu vessi, svo að þeirra, sem bezt og réttast sýngja, gætir ekki, eða þeir þagna, af því þeim líkar ekki saungurinn. Þegar hver út af fyrir sig sýngur þannig í sjálfræði, reglulaust, upp á sinn eigin hátt, mætti svo kalla, svo sérhver saungmanna þessara sé lagasmiður (Kompónist): hver býr til sitt lag.

Í Norðlingi I má finna aðra grein um sama efni. Þar stendur m.a.:

Það er óheyrilegt hvernig menn, sem annars hafa ekki afleit hljóð, afskræma þau með allskonar hnykkjum og rykkjum og dillandi viðhöfn --- Það er reglulegt hneyxli að heyra, hvernig saungurinn fer víða fram í kirkjum. Þar er einatt sálmalagið súngið rammskakt og skælt. Sumir eru á undan í vessinu, sumir á eptir, sumir streytast við að belja sem barkinn þolir og hafa lángar lotur, en þó tekur út yfir, þegar einhver, sem hyggst hafa meiri og merkilegri hljóð en hinir, rekur upp gól með glymjandi rödd, sem kallað er að fara í tvísöng. Vér viljum reyndar eigi neita, að tvísaungur, þegar rétt er súngið, getur verið allfallegur ---, en í kirkjum á hann eigi við.

Maður fer bara að trú því að þetta hafi verið svona

Ýmsar fleiri greinar finnast um þetta efni og er tónninn í þeim öllum hinn samni - hálfgert úburðarvæl.

Nú um veraldlega sönginn er það að segja að lítið sem ekkert var til af nótum við veraldleg kvæði. Ýmis tímarit tóku upp veraldleg kvæði í kringum aldamótin 1800 og skólapiltar báru með sér smátt og smátt lögin út um land - en þetta voru allt ný lög sem ekki voru sungin hér áður. Líklega komu nótur fyrst við veraldlegt lag - Þrent eg trúi og treysti á - í VIII bindi af ritum Konungliga Islenska Lærdóms-lista Félags árið 1788. Í ritum Magnúsar Stephensen, Vinargleðini og Gamli og Alvöru - 1789 og 1818
birtast nokkur kvæði með áður óþekktum bragarháttum hér á landi og segir Magnús að þeim sé ætlað að bæta söngsmekk íslendinga. Hann skrifar:

Spyrji nockurr, því skáldin í Vinagledinni hafa ei orkt þessi 7 stycki
undir kunnugum Íslendskum lögum? Voga eg fyrir alla hlutadeigendur ad svara: ad þeirra tilgángur var ad fiølga gladværdar løgum í landinu, sem enn á, því midur! hvørki né þeckir eitt, né heldur eitt danslag, en ecki at útnída lystug, nett og þánka-rík efni med verdslegra laga grátkiøklandi edur og rímnagóls tónum, og sídur ad velia þeim andaktar psálmaløg"

Skömmu síðar má lesa:

Nótur máttu fylgia, en þegar Grallararnir sýna, ad vor fánýti saungur þeckir engann takt, án hvørs gód hliód verda óhliód og dírdlegir lofsaungvar greniast fram, fari þá vel øll saunglist og allur íslendskur nótusöngur! fáum þá blindum nótna-bók! þylium heyrnarlausum æfintýri!".

Þessum ákúrum Magnúsar tók fólk illa í fyrstu, en smám saman fóru ný lög að síast inn í samfélagið og eitt er víst að framganga Magnúsar var upphafið að þróun tónlistarinnar á Íslandi til nýrri tíma.

Hér talar Magnús um Rímnagól. Þeir líta rímur misjöfnum augum, Magnús Stephensen og Ólafur Davíðsson. Hér á eftir kemur fram hverjum augum hann leit sálmaskáldskapinn yfirleitt. Ég vil að lokum vitna í upphaf Ritgerðar Ólafs um rímnakveðskap sem birtist í heftinu, íslenskar skemtanir sem hann safnið og kom út hjá hinu íslenska bókmenntafélagið á árinum 1888-92. Ólafur skrifar:

Nú fer því svo fjarri að lærðir menn yrki rímur eða láti yrkja fyrir sig rímur, að þeir hafa jafnvel margir skömm á rímum, og virðist það alt af vera að fara í vöxt. Eg man ekki eptir því, að eg hafi heyrt þess getið, að nokkur skólagenginn maður, sem nú lifir, hafi ort rímur, annar en Benedikt Gröndal. Hann orti um árið rímur af Göngu-Hrólfi og var í ráði að þær kæmu út á Akureyri, en aldrei varð úr því og er skaði.

En þessi munur á hylli rímnanna fyrrum og nú er alveg eðlilegur. Áður báru rímur af flestu öðru, sem kveðið var, eins og gull af eyri. Á 16., 17., og fram á miðja 18. Öld var meginið af því, sem kveðið var sálmar eða þá andleg kvæði og svo rímur. Talsvert var reyndar kveðið af smákvæðum um hitt og þetta og svo lausavísum, og er sumt af því ágætt, eins og mörg vikivakakvæðin, mörg viðkvæði og svo t.d. flestar lausavísur Páls lögmanns Vídalín. En mergurinn málsins í íslenzkum skáldskap um þetta leyti voru þó sálmar og andleg kvæði og svo rímur. Þegar sálmaskáldskapurinn er nú borinn saman við rímurnar, þá lenda allir kostirnir hjá rímunum en allir lestirnir hjá sálmunum. Rímurnar voru að jafnaði vel kveðnar. Sálmarnir óskiljanlega illa kveðnir. Það þarf ekki annað en flett upp í einhverri útgáfu af Grallaranum, til að komast að raun um það. Rímurnar voru optast um eitthvert skemtilegt efni; skáldin ortu þær eftir fornsögum og riddarasögum, eða þá einstökum sinnum eptir nýum atburðum. Sálmarnir voru aptur svo nauðaleiðinlegir, að það er óskiljanlegt, að þeir hafi geta lypt huga nokkurs manns til guðs, og hefir það þó eflaust verið tilgangur þeirra. Rímurnar voru opt og tíðum hnyttnar og smellnar. Sálmarnir aptur svo andlausir og það var eingu líkt. Loksins voru rímurnar þjóðlegar og optast ortar eptir þjóðlegum efnum. Sálmarnir voru svo óþjóðlegir sem framast var unt, margir þýddir eða þá sniðnir eptir útlenskum skáldskap, og þótt þeir væru alveg frumkveðnir, þá voru þeir samt óþjóðlegir í sínu innsta eðli og hlutu að vera það. Og þó voru sálmarnir gull hjá þessum sandi, sem til er af andlegum kvæðum, því þeir voru styttri. Tólfunum kastar fyrst þegar maður les t.d. Einvaldsóð (Eptir síra Guðmund Erlensson í Felli, dáinn 1670, 300 erindi) , Dýrðardikt (Eptir Kolbein Grímsson, lifði að minnsta kosti 1682, 640 erindi hálf) og jafnvel Skriptarminníngu (eptir Þorleif Þórðarson d. 1647, 100 erindi), þó hún sé ekki mikið hjá hinum ósköpunum. Einna geysilegust er þó Hugarfró eptir Þorvald Rögnvaldsson á Sauðanesi því hún er hvorki meira né minna en 454 erindi. Náttúrlega eru til sálmar sem eru ágætir, svo sem Passíusálmarnir, en það væri líka alveg dæmalaust, ef ekki væri neitt ágætt af þessu óþrjótandi aragrúa, sem til er af sálmum og andlegum kvæðum, bæði prentuðum og óprentuðum.

Tilvitnun lýkur!

Já, hér rétt náðu passíusálmarnir að standast prófið, en fátt eitt annað.

Bjarki Sveinbjörnsson

Tónlistin í kringum siðaskiptin

Mon, 5 Oct 2009 14:36:19 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Við erum nú komin fram að siðskiptum í þessum þáttum um íslenska tónlist.

Þegar kom fram yfir 1500 er kirkjuvaldið orðið svo voldugt og sterkt, að konungsvaldinu stendur stuggur af. Bæði stefndu undir niðri að einu og sama takmarkinu: óskertum yfirráðum yfir landi og lýð. í þessari valdabaráttur stóð konungsvaldið höllum fæti, þar til því barst óvænt hjálp upp í hendurnar með trúarbragðahreyfingu Lúthers í Þýskalandi, en sú hreyfing barst óðfluga land úr landi. Kristján III Danakongur var einn af þeim þjóðhöfðingjum, sem höfðu lag á að færa sér siðaskiptabyltinguna í nyt. Kirkjuskipun sú, sem hann setti í Danmörku árið 1537 var dauðadómur kaþólsku kirkjunnar þar í landi. Hún sópaði burt kirkjuvaldinu og konungsvaldið kom í staðinn. Konungur sjálfur fór úr því með æðstu stjórn
allra kirkjumála.

Þega Kristján III var búinn að brjóta alla mótspyrnu á bak aftur í Danmörku, fór hann að beina athygli sinni að Íslandi. Hann sendi vorið 1541 Kristófer Hvítfeld með tveimur herskipum til Íslands og undir niðri var sá tilgangurinn, að Hvítfeld skyldi kúga Íslendinga til hlýðni við konungsvaldið og hina nýju kirkjuskipun. Kirkjuskipun Kristjáns III var svo lögtekin á Alþingi fyrir Skálholtsbiskupsdæmi árið 1541. Áratug síðar sendi konungur lið til Norðurlands með tveimur herskipum til að handtaka Jón biskup Arason og syni hans og kúga Norðlendinga til hlýðni við sig og taka Lúterstrú. Jón Arason og synir hans voru þá fallnir frá - líflátnir í Skálholt 7. nóvember 1550 - en það vissi konungur ekki. Norðlendingar sóru konungi eiða sína 15. júní 1551 á Oddeyri við Eyjafjörð. Til er vísa
um þetta:

Herra Christian
Herskip sendi
tvö í Eyjafjörð
með trú hreina.

Menn voru tregir að taka við hinum nýja sið, enda hafði hinni mestu harðneskju verið beitt og margt gert sem særði trúartilfinningu sannkaþólskra manna; krossar brenndir og myndir helgra manna brotnar. En þó var siðbótin - hin hreina trú - sem Christian sendi hingað - sá aflvaki sem færði líf og fjör í íslenzkt menntalíf og íslenskar bókmenntir, en deyfð og drungi hafði ríkt í þessum efnum fyrri hluta aldarinnar eins og á öldinni á undan. Skólar voru settir á stofn, annar á Hólum (1552) og hinn í Skálholti (1553).

Áherslan var lögð á "hina góður trú". Mikið var gert til til að útbreiða hana og gróðursetja í hjörtum manna. Allar bækur sem voru prentaðar höfðu trúarlegt innihald enda réði kirkjan yfir prentverkinu. Leitast var við að þýða guðrækilegt efni svo sem hugvekjur, sálma, fræðilegar bækur og annað á íslensku . Má þar sem dæmi nefna að Oddur Gottskálksson d. 1556 var fyrstur til að þýða Nýja testamentið á íslensku . Upp úr þessu öllu fóru íslendingar að eignast sálmaskáld og var líklega mikilvægastur og áhrifamestur í því starfi Guðbrandur Þorláksson biskup á Hólum.

Allt það sem kaþólskt var var bannfært. Eins og áður hefur komið fram þá voru til kirkjusöngsbækur við helstu kirkjur landsins og hafa þær verið þó nokkrar. Nú lögðu menn sig fram um að eyða þessum skruddum. Voru þær gjarnan ritaðar á skinnblöð – gjarnan kálfskinn – sem entist vel og var slitsterkt. Var því skinnið notað til hins ýtrasta og í sumum tilfellum var það rist niður til að gera úr því hlífðarkápur fyrir reikningshald og aðrar bækur. Notuðu menn gjarnan messusöngsbækur til slíks og eru mörg skinnbrotin sem við eigum frá kaþólska tímanum einmitt komin utan af þess háttar reikningshaldi eða sem hlífðarkápur utan af öðrum bókum.

Menn fyrirlitu allt það sem kaþólskt var. Einhverju sinni hitti Áni Magnússon einn helsta bókasafnara Dana á götu. Árni sagði honum að deginum áður hefði hann misst af sjaldgæfri bók sem aðeins var til í einu eintaki. Fór þá danski bókasafnarinn að gráta. Árna þótti það miður og hafði á orði að þetta gerði kannski ekkert til því bókin hafi verið kaþólsk. Grét þá danski bókasafnarinn enn hærra. Árni spurði hann því hvers vegna hann gréti svo hátt. Jú, vegna heimsku sinnar að hafa eitt augnablik saknað kaþólskrar bókar. Svo mikils mátu menn nú hina bóklegu arfleifð kaþólska tímans á norðurlöndum.

Líklega er frægust bóka frá þessum tíma í tónlistarlegum skilningi, Hólabókin svokölluð, sem Guðbrandur gaf út á Hólum 1589. Á undan henni voru komnar þrjár lúterskar sálmabækur, Sálmakver Marteins biskups, prentað í Kaupmannahöfn 1555 og var notað við guðsþjónustur í Skálholti, sálmabók Gísla biskups Jónssonar, prentuð í Kaupmannahöfn 1588 og sálmabók Ólafs biskups Hjaltasonar, prentuð á Breiðabólstað 1562, fyrir Hóla. Í sálmakveri Marteins biskups Einarssonar voru aðeins 35 sálmar, allir þýskir að uppruna.

Til að nefna örfá sálmaskáld frá um og upp úr siðaskiptum má nefna Sigurð Jónsson frá Presthólum, Einar Sigurðsson prestur í Heydölum (1539-1626) og var hann í miklum metum hjá alþýðu manna. Jón Þorsteinsson píslavottur, dáinn 1627. Var hann nefndur píslavottur því hann var veginn af Tyrkjum er þeir rændu Vestmannaeyjar 1627. Hann sneri m.a. Davíðssálmum í sálmaljóð. Nú svo má ekki gleyma aðalmanninum meðal meistaranna, Hallgrími Péturssyni, (1614-1674), Prestur að Saurbæ á Hvalfjarðarströnd, en Matthías Jochumsson orti Hallgrími mikið kvæði sem endar svona:

Trúarskáld þér titrar helg og klökk
tveggja alda gróin ástarþökk
Niðjar íslands munu minnast þín
meðan sól á kaldan jökul skín.

Sagt hefur verið um Odd Oddsson á Reynivöllum í Kjós að hann hafi snúið Davíðssálmum úr frumtextanum í íslenzka sálma og nóterað þá undir áður óþekktum lögum. Þetta mætti skilja þannig, að séra Oddur hafi sjálfur samið lög við Davíðssálma. Þessi lög voru að mati fræðimanna talin týnd, en Bjarni Þorsteinsson telur að um 20 af þessum útleggingum og lögum séra Odds séu að finna í sönglagahandritinu Melodia sem er frá því um 1650 en lögin í því handriti er um 200 að tölu. Á meðan ekki hafa farið fram samanburðarrannsóknir á lagahandritum í hinum Lútherska heimi þá tel ég óvarlegt að fullyrða nokkuð um tilurð þessara laga.

Nú þá skulum við nefna séra Ólaf Jónsson á Söndum sem dó árið 1627. Um kvæðasafn hans segir dr. Jón Þorkelsson þjóðskjalavörður:

Kvæðasafn þetta hefur inni að halda andleg ljóð og nokkra sálma með mjög sjaldgæfum einkennilegum lögum sem höfundurinn hefur sjálfur samið. Kvæðasafnið er til í pappírshandriti frá 1693 sem Halti prófastur Þorsteinsson hefur skrifað eftir annari eldri bók. Lögin eru 21 að tölu.

Þessi ummæli eru eftirtektarverð því sagt er berum orðum að séra Ólafur á Söndum hafi samið sönglög, og er hann og Oddur Oddsson prestur á Reynivöllum, sem dó mjög gamall 1649 fyrstu íslensku tónskáldin sem nafngreind verða. Eftir er að koma í ljós við nánari rannsóknir hvort þessir menn eru höfundar laganna eða ekki.

Þá skal að lokum nefna Stefán Ólafsson prófast í Vallanesi. Kvæði hans skiptast í tvo meginflokka eins og reyndar má segja um önnur skáld sem honum voru samtíða. Annars vegar trúarljóð og sálmar, en hinsvegar
veraldlegur kveðskapur.

Í tímaritinu Hljómlistin frá árinu 1913 segir ritstjórinn, Jónas Jónsson Alþingishússvörður meðal annars um séra Stefán:

Þeir sem ritað hafa ævisögu séra Stefáns Ólafssonar í Vallarnesi minnast lítið á sönglist hans, en geta þess, að hann hafi verið fyrirtaks söngmaður, raddmaður mikill og hafi innleitt mörg fögur lög útlend og sett nokkur saman sjálfur, þ.e. komponerað. Af lögum þeim, sem eftir hann eru þekkjum vér fá, en þó eru til tvö af vorum fallegustu sálmalögum, sem kölluð eru melódíur hans, og mun þá með réttu mega eigna honum þau, enda eru þau ekki til í eldri íslenskum bókum, og í útlendum bókum hafa þau ekki fundist. Þessi lög eru . "Herra, þér skal heiður og litning greiða" og "Kær Jesú Kristí". Fyrra lagið er frumlegt, en "Kær Jesú Kristí" er búið til upp úr gömlu útlendu lagi frá 14. öld "Laus tibi, Christe".

Þá skulum við minnast dálítið nánar á Hólabókina.

Guðbrandur Þorláksson biskup á Hólum gaf út Hólabókina eða Guðbrandsbók eins og hún hefur einnig verið kölluð, 1589 og það fyrsta íslenska bókin sem gefin er út með nótum. Nóturnar í þessari bók eru mjög ógreinilegar og vantar aftan á flest lögin. En því var svo kippt í liðinn með útgáfu Grallarans nokkrum árum síðar þar sem lögin eru nóteruð í fullri lengd. Guðbrandur endurútgaf þessa bók sína árið 1619 og var hún miklu betur frágengin en sú fyrri. Guðbrandur skrifar formála að bókinni en í honum segir m.a.:

“Að andlegur vísnasöngur sje góður og guði þægur ætla ég engum kristnum manni sé óvitanlegt..
.. og síðar...

. Og að jeg sje ekki þess sinnis sem nokkrir villuandar halda, að fyrir evangelium skuli allar bóklegar listir lagðr verða: heldur vil jeg að allar menntir, einkum sú Músíska og Sönglist, þjónuðu þeim, sem þær gefi og skapað hefur, þess vegna bið jeg alla fróma og kristna menn að þeir sjái sjer vel líka, og mæli þar ekki á móti".

Guðbrandur gefur sjö ástæður fyrir útgáfu bókarinnar og sú síðasta er:

“að af mætti leggjast ónytsamlegir kveðlingar um tröll og fornmenni, rímur, illir mansöngvar, afmorsvísur, brunakvæði, háðs og hugmóðsvísur, og annar ljótur og vondur kveðskapur, keskni, klám og níð og háð, sem hjer hjá alþýðufólki er elskað og iðkað, guði og hans englum til þjónustu, framar
meir en í nokkru landi og meir eptir plagsið heiðinna manna en kristinna á vökunóttum og öðrum mannamótum,... sömuleiðis í veislum og gestaboðum heyrist varla annað til skemmtunar haft og gleðskapar, en þessi hjegómlegi kvæðaskapur, sem guði náði".

Einmitt þetta sem Guðbrandur telur upp og vill að af leggist segir okkur mikið um söng alþýðunnar. Hann segir að menn hafi flutt kveðlinga um tröll og fornmenni, kveðið rímur og flutt vísur tengdar ýmsum tilefnum sér til skemmtunar. Vera má að eitthvað sé til af veraldlegum vísum frá þessum tíma, en laglínurnar voru ekki skráðar á blað aðrar en þær sem voru sálmar, en menn ortu gjarnan gamanvísur alls kyns við þekkt sálmalög.

En nú er komið svo að prentuð var og út var gefni á Hólum bók sú er notuð var við messusöng hér á landi næstu rúm 200 árin, en það var Grallarinn.

Eitt mesta afrek Guðbrandar biskups á sviði útgáfu efnis tengt tónlist var Grallarinn. Þessi bók heitir, eins og segir í formálanum:

Graduale, ein almennileg messusöngsbók saman tekin og skrifuð til meiri og samþykkilegri einingar í þeim söng og ceremonium sem í kirkjunni skal syngjast og haldast hér í landi eftir ordinantiunni af H. Guðbrandi Þorlákssyni. Item. Almennileg handbók með collectum og oratium sem lesast skulu í kirkjusöfnuðinum árið um kring.

Bók þessi var fyrst prentuð á Hólum 1594 og ekki ólík í uppsetningu og hinn svokallaði Jespersens Graduele í Danmörku og hafði komið út árið 1573.

Formála að fyrstu útgáfu Grallarans ritaði Oddur Skálholtsbiskup Einasson með fyrirsögninni:

Um þann sálmasöng sem tíðkast í kristilegri kirkju, nokkur undirvísun af lærðra manna bókum þeim til fróðleiks sem það hafa ekki sjálfir lesið".

Oddur biskup talar einnig um í formála sínum, það sem hann kallar að “tvídrægni" hafi ríkt í kirkjusöngnum og leggur áherslu á að “Grallarinn sem H. Guðrbrandur hefir nú á þessu árið prentað látið haldast eftir þennan dag svo vel um allt Skálhotsstifti sem um Hólabiskupsdæmi".

Hann brýnir fyrir mönnum að þeir:

... hafi ekki meira við sönginn en hóflegt er og sýni þar ei sína fordild með margslungnum hljóðum, klinkunótum og annarri hljóðanna umbreytni.... Nóturnar og tónarnir eiga að þéna orðunum, en orðin eru ekki gjörð fyrir tónana... Hér skal enginn hugsa að menn lasti þá ágætu musicam, þá sönglist sem vér köllum discant, hver eða tíðkast hjá sumum með öðru góðu bóknámi, því að það er ein góð Guðs gánga og hefur sína nytsemi. En annar söngur þénar betur í kirkjusamkundum vegna alþýðunnar.

Hann áminnir einnig kennimenn um...

...að þeir láti þá eina syngja þessa sálma í kirkjunni sem þar hafa góða hljóðagrein til, svo að sú heilaga lofgjörð verði sem best vönduð og sé ekki sem drukkinna manna hróp og kall eða hrynur, þá sitt syngur hver... Þá skulu þeir eð hjá standa og til hlýða, varast að gefa meir gætur að hljóðunum þeirra eð syngja en að sjálfri andlegri meiningu orðanna, hvað án efa verður mörgum gálausum, einkum þeim fávísu sem nálega ekki fara til annar í kirkjuna en að skemmta eyrum sínum og heyra hver fegurst kann að syngja.

Grallarinn var gefinn út alls 19 sinnum. Aftan við 6. útgáfuna sem prentuð var í Skálholti 1691 er viðbót, - ritgerð eftir Þórð biskup Þorláksson...

...innihaldandi stutta undirvísun um einfaldan söng fyrir þá sem lítið eða ekki þar út í lært hafa en girnast þó grundvöllinn að vita og sig framar að iðka.

Þessi viðauki er fyrsta tilraun í prentuðu máli til að kenna íslendingum almenna söngfræði og er ritgerðin endurprentuð í öllum síðari útgáfum Grallarans. Að auki má minnast á að í 11. útgáfuna sem kom árið 1730 er
bætt inn nokkrum lögum.

Nafnið Grallari kemur af latneska orðinu Graduale, eða Responsarium Graduale sem þýðir svarsöngur og tíðkaður var, og er í Kaþólsku messunni á eftir pistlinum. Heitið kemur frá þrepunum upp að altarinu, sem kórinn stóð á meðan hann söng svarsönginn. Liber Graduale er bók sem innihélt alla söngva í kaþólsku messunni. Grallarinn okkar inniheldur bæði messusöngva og sálmalög til safnaðarsöngs.

Lögin í þessari bók eru flest þýsk að uppruna. Er þar að finna hin elstu lútersku sálmalög og voru sungin hvarvetna þar sem kenningar Lúters breiddust út, fyrst í Þýskalandi og síðar í norðri. Guðbrandur biskup
valdi með aðstoð söngfróðra presta í Hólabiskupsdæmi lögin úr þeim þýskum söngbókum, sem komu út á 16. öldinni, en nokkur lög tók hann úr hinni elstu dönsku sálmabók, sem kennd er við prestinn og skáldið Hans Thomissøn. Í henni eru 260 sálmalög, flest þýsk og nokkur dönsk. Má til gamans nefna að í Grallarann tók Guðbrandur danska sálmalagið Dagur í austri öllum upprennandi nú skín, en það er hið alkunna jarðarfararlag, Allt eins og blómstrið eina. Í 6. útgáfu Grallarans er lagið komið í Lydiska tóntegund og er þar rytmiskt, en í kóralbókum frá seinni tíð er lagið hreint dúr-lag.

Það er engin spurning að lögin í grallaranum eru mörg hver mjög falleg, en gagnrýni sú er beindist að þeim um aldamótin 1800 snerist aðallega að flutningshættinum frekar en að sjálfum lögnum.

Menn hafa greint á að Íslendingar hafi aldrei verið miklir söngmenn á fyrri öldum. En Bjarni Þorsteinsson bendir á að í heimild eftir Arngrím Jónsson lærða sem heitir Anatome Blefkeniana og kom út á Hólum 1612 megi lesa:

Að því er sönglist og lagfræði snertir, hafa landar mínir ekki verið svo illa að sjer, að þeir hafi ekki getað búið ti hljóðfæri upp á eigin spýtur og tekist vel. Og lagfræðina hafa þeir þekkt allt fram á þennan dag. Sumir hugsa jafnvel upp lög með fjórum, fimm eða fleiri röddum, og syngja þau all-laglega"

Hér er sagt beinum orðum að menn hafi hugsað upp lög, þ.e. samið lög og það í mörgum röddum. Það á við þetta eins og margt annað að við þurfum að rannsaka gömlu handritin miklu betur til að geta gert okkur betur grein fyrir þessum þætti.

Bjarki Sveinbjörnsson

Veraldlegur söngur á miðöldum

Sun, 4 Oct 2009 17:24:22 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Um fjölraddaðan söng í íslenskum kirkjum á tímum kaþólskunnar er að segja að eitt handrit íslenskt hefur sérstöðu frá þessum tíma en þar er tvísöngur nóteraður. Það er ættað frá klaustrinu á Munkaþverá og skrifað árið 1473. Það er álitið að Jón Þorláksson, sem lengi var í Bolungavík, hafið skrifað handritið. Það er sagt um hann að hann hafi verið besti skrifari á öllu Vesturlandi og hafi skrifað flest allar kirkjusöngsbækur í þeim landsfjórðungi. Ennfremur er þess getið um Jón, að þá er hann var dáinn, stirnuðu ekki þrír fingur á hægri hendi; var þá pennastöng látin milli fingranna, og skrifuðu þá fingurnir þessi orð úr Ave Mari: "Gratia plena, Dominus tecum" – Þökk sé þér Drottinn. Þetta handrit segir okkur það að fleirraddaður söngur var kominn inn í kirkjur seint á 15. öld. Annars var það ekki stíll hinnar kaþólsku kirkju að flytja fjölraddaða tónlist í messunum. Þar var hafði í heiðri hinn svokallaði slétti söngur, sem var einradda. Enda er sagt eftir Lárentíusi Kálfssyni sem var biskup á Hólum (1323-30) að hann hvorki vildi láta Tripla né Tvísyngja, kallaði það leikarasakp. Heldur vildi hann láta syngja sléttan söng eftir því sem tónað væri í kórbókunum.

Bjarni Þorsteinsson skrifar dálítið um þetta handrit í bók sinni um íslensk Þjóðlög, en handritið er varðveitt í stofnun Árna Magnússonar og heitir þar AM 80, 8vo. Við skulum átta okkur á að þessi texti er skrifaður um aldamótin 1900. Um skinnblaðið segir Bjarni:

Þetta skinnhandrit í safni Árna Magnússonar á Háskólabókasafninu í Kaupmannahöfn er hið elzta íslenzka handrit, þar sem tvísöngur er nóteraður, og, eptir því sem jeg frekast veit, hið elzta handrit á öllum Norðurlöndum, sem sýnir fleirraddaðan söng. Blaðið er aðeins eitt, og er í arkarbroti, úr gamalli latínskri messusöngsbók á Íslandi. Ofan til á fremri síðu blaðsins er nóteraður partur af Angus dei, og síðan byrjar Credo, sem er nóterað hjer á eptir, en ekki er það heilt, því blaðið tekur fyr enda. Af Agnus dei er að eins byrjunin með tveimur röddum, en svo hefur skrifarinn sleppt eða gleymt að setja fylgiröddina áfram. Þetta Pergamentsblað er komið frá klaustrinu á Munkaþverá í Eyjafirði, og er skrifað 1473 af Jóni Þorlákssyni. Eptifylgjandi klausa er skrifuð með rauðu bleki neðan undir efri nótnalínuna (en latinski textinn undir hina neðri):

“Jón Þorláksson hefir skrifað þessa bók. En hana ljet gjöra Bjarni, son júnkæra Ívars Hólms, og hann gaf hana jungfrú Maríu að Munkaþverá með þeim skilmála, að þau laun, sem María vill honum unna hjer fyrir, vill hann annars heims hafa, þá honum liggr mest á og hans sál varðar mestu og allra þeirra hans náunga, sem hún vill, at þess njóti. Hefir fyr skrifaðr Bjarni lýst þessa bók fyrsta, en hann bjó á Meðalfelli í Kjós suðr. Þá var Einar ábóti á Munkaþverá, biskup Ólafr á Hólum, biskup Sveinn í Skálholte, kóng Kristófur yfir Noregi, Svíaríki og Danmörku. Anno domini milesimo quadrigentesimo septuagesimo tercio. Biðit fyrir Bjarna, munkar!!

Bjarni þessi var af heldri manna ættum og var sonarsonur Vigfúsar Ívarssonar Hólms.

Veraldlegur söngur
En fleira var nú víst sungið en kaþólskur kirkjusöngur. Það var ekki þá frekar en nú að bændur landsins og búalið streymdi til kirkju kvurn sunnudag, enda oft messuföll, og þá höfðu menn einnig þörf fyrir að lyfta glasi og láta sér líða vel eins og í dag - ég tala nú ekki brúðkaupin. Vitað er með nokkurri vissu að á tímum kaþólskunnar hér á landi hafi verið sungnar verladlegar vísur á samkomum, bæði danskvæði þegar dansað var og önnur kvæði svo sem Maríukvæði og dýrlingavísur. Nú í brúðkaupsveislum í kaþólskri tíð kvað það hafa verið siður að drekka minni krists og syngja um leið. Þá voru sungin vers, eitt eða fleiri og svokallað slæmur - en slæmur voru viðlög í veislusöng. Eftir að forsöngvari eða siðameistari hafði lokið sungið hver tvö vísuorð af versinu söng allt fólkið slæminn. Stóðu brúðkaupsveislur oft í 3 - 5 daga og var oft mikið sungið. Þá fylgdi sérstakur söngur hverju minni og hverri athöfn. Siðamaður sá um að allt færi fram eftir réttum siðareglum. Starfs hans var mikið - hann mælti fyrir öllum minnum og stýrði söng. Mest var sungið þá er Maríuminni var drukkið og átti þá hver maður að syngja eitthvað Maríu til lofs og dýrðar áður en hann drakk minnið. Spilamenn stýrðu hljóðfæraslættinum , ef hljóðfæri voru höfð um hönd á annað borð. Menn sungu aftansöng í kirkjunni áður en brúðkaupsveislan hófst og hlýddu á morgunsöng í veislu lok. Þá var drukkin hestaskál og veislugestir sungnir úr hlaði með sérstökum söng. Telja sumir að þessi veislusiður hafi haldist allt fram undir 1700 þó svo hið forna ákall og dýrkun dýrlinganna hafi horfið að mestu við siðaskiptin.

Mikið var dansað á miðöldum. Arngrímur Jónsson hinn lærði hefur lýst þessum dönsum og söngnum er fylgdi þeim en getur hvergi um hljóðfæri. Hann talar um tvær gerðir dansa - Kyrrðardansa og Hringdansa. Kyrrðardans kallast þeir dansar sem, eins og Arngrímur segir " sem fóru fram eptir settu söngsamræmi, þar sem kvæði eða söngvísur voru viðhafðar til að dansa eptir; þar var einn forsöngvari og tveir eða fleiri tóku undir með honum, en hinir dönsuðu á meðan. En hringdans og vikivaki var það, þegar karlar og konur gengu fram á víxl og greindust svo aptur að, eða deildust. Hvorutveggja tegundin virðist bera keim af grískum dansi, nema að hjer stóðu einstakir menn í röð og sungu söngvísur með afmældum þögnum, hálfa vísuna eða allur flokkurinn tók þær upp aptur og söng i einu hljóði. Var svo endurtekið við enda hverrar vísu upphaf eða niðurlag fyrsta erindis með nokkurs konar tvöföldun, en stundum án hennar". Þetta má lesa í Íslandslýsingu Arngríms lærða rétt eftir 1600 og kvað þetta vera ein elsta lýsing á vikivökum hjá okkur. Til er mikið af vikivakakvæðum undir hinum ýmsu bragarháttum en flest vikivakalögin eru týnd.

Þessi vikivakakvæði viku svo fyrir rímunum og voru þær síðar kveðnar við dans. Þarna eigum við samlíkingu við hina færeysku dansa. Bjarni Þorsteinsson hefur lýsti vikivakalögunum á þennan hátt:

Um fleiri hundruð ár tíðkuðust á Íslandi þjóðlegar gleðisamkomur, er
kölluðust vikivakar; þar voru flutt vikivakakvæði, sungin vikivakalög og dansarið vikivakadansar. Vikivakakvæðin voru venjulega fremur löng, stundum ástarkvæði, stundum skopkvæði en oftast sögulegs efnis; þau voru ávallt þannig orkt, að við enda hvers erindis var viðlag, sem alltaf var endurtekið eins, eða nær því eins; stundum var líka viðlag eða janfvel tvö inn í miðju hvers erindis. Vér eigum mesta urmul af vikivakakvæðum undir margvíslegum bragarháttum, vikivakalögin eru færri, því mörg af þeim gleymdust og glötuðust, þegar þessar þjóðlegu skemmtanir voru lagðar niður eftir miðja 18. öld. Lögin og kvæði voru þannig flutt á gleðisamkomum þessum, að einn söng fyrir , eitt og eitt erindi af kvæðinu, en allt fólkið tók undir og söng viðlagið; en á meðan var dansað á margvíslegan hátt, stundum karl og kona saman, stundum margir eða allir í einu, sérstakir dansar við sérstök kvæði.

En ætla má að þessi vikivakakvæði eins og hin veraldlegu þjóðlög hafi verið lituð á einn eða anna hátt af kirkjusöngnum.

Við skulum nú hlýða á eitt vikivakalag sem einmitt eru útsett af séra Bjarna Þorsteinssyni.

Tóndæmi

Kvæðið heitir Frýsakvæði sem er þjóðkvæði. Um þetta kvæði og lag, segir Bjarni Þorsteinsson, sem reyndar kallar það Frísavísa:

Lagið hef jeg fengið af Vestfjörðum, frá síra Kristni Danielssyni. Frísadans og Frísaleikur hefur eflaust verið hafður hjer um hönd áður fyrr á vikivökum, og eru tvær útgáfur af Frísakvæði í vikivakaritgjörð Ólafs Davíðssonar, og má með lítilli breytingu hafa lag þetta við bæði kvæðin. Sjálfsagt hefur þetta: “Frísir kalla” o.s.frv. verið sungið af öllum, eptir að einhver einn, líklega karl og kona á víxl, hafði sungið hverjar tvær hendingar af kvæðinu. Þetta er reglulegt vikivakalag, og gott sýnishorn þess, hvernig þau hafa verið. Kvæðið má lengja eins og vill; fyrst biðu hún föður sinn að leysa sig með gullinu sína (eða búgarðinum sínum), en hann vill ekki; þá biður hún móður sína leysa sig frá Frísum með kápuspennslum hennar, bróður sinn með burstöng hans, systur sína sína með eyrnagulli hennar, en allt fer á sömu leið, enginn vill leggja neitt í sölurnar fyrir hana. Þá snýr hún sjer til unnusta síns og biður hann leysa sig frá Frísum. “Með hverju”, spyr hann. “Gefðu þinn hest og söðul fyrir mig”, segir hún. “Það skal jeg gjarnan gjöra”, segir hann. Þá endar leikurinn með því að hún syngur: Fari, Frísir, Frísir fari, Frændur hafa mig leysta. Einn hefur leikið meyjuna, annar föðurinn, þriðji móðurina os.fra. Þessi leikur hefur einnig áður fyrri tíðkazt í Færeyjum.

Fyrir um ári kom út hjá fyrirtækinu Smekkleysu diskurinn Raddir sem hefur að geyma hljóðritanir úr safni stofnunar Árna Magnússonar með söng Íslendinga. Meðal söngvanna sem finna má á þessum diski er sagnadansinn Tófukvæði sem sungið er af Brynjólfi Sigurðssyni sem fæddist árið 1915. Um sagnadansa segir Andri Snær Magnússon í bæklingi með disknum:

Uppruna sagnadansa má rekja til Frakklands á 12. eða 13. Öld en þaðan virðist þessi grein hafa breiðst út. Sagnadansar eru þekktir hjá öllum Evrópuþjóðum og líklega hafa þeir fyrst borist til landsins fyrir siðaskipti gegnum Noreg. Tófukvæði er þekkt í Noregi, Danmörku og Svíþjóð, en Tófa er íslenskun á kvenmannsnafninu Tove. Íslenska gerðin er um margt frábrugðin hinum og gæti verið allgömul. Hættir sagnadansa eru líkir á öllum Norðurlöndum, hverju erindi fylgir viðlag en stuðlar og höfuðstafir eru notaðir óreglulega. Talið er að sagnadansar hafi verið kveðnir í dansi áður fyrr líkt og Færeyingar gera enn. Andleg yfirvöld á Íslandi börðust gegn dansi og hann mun hafa lagt alveg niður á 18. Öld en harðindi eru einnig talin hafa átt sinn þátt því. Kvæðið um prestkonuna hefur að öllum líkindum borist hingað frá Danmörku á 19. Öld, en kvæðið þekkist einnig í Noregi og Svíþjóð.

Tilvitnun lýkur.

Bjarki Sveinbjörnsson

Kirkjusöngur á miðöldum - 2

Sun, 4 Oct 2009 16:26:52 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Ég skildi við ykkur síðast þar sem ég minntist aðeins á Jón Ögmundsson biskup á Hólum og kennara þann sem hann réði til að kenna söng og versagerð hjá sér – hin franska Rikini. Við kvöddum heiðinn tíma með því að hlýða á Sveinbjörn Beinteinsson kveða úr Hávamálum og einnig heyrðum við fyrsta þáttinn úr óperunni Þrymskviða eftir Jón Ásgeirsson. Við skulum nú halda áfram þar sem frá var horfið.

Skólinn á Hólum var lengi við líði. Hann var enn til á 14. öld á dögum Lárenzíusar Kálfssonar biskups en hann mun einnig hafa verið mikill söngmaður. Í tíð Lárnzíusar gengu aldrei færri en 15 nemendur í skóla hans og má ætla að þeir hafi breitt út hinn kaþólska söng víða um land eins og fyrirrennarar hans. Hann kallaði gjarnan presta og djákna til söngæfingar fyrir allar stórhátíðir. Hann tók sjálfur að sér forsönginn á stærstu hátíðunum en hann lét undirmönnum sínum eftir forsönginn á almennum dögum. Lárenzíus átti sér eigið gildismat um menn - það byggði m.a. á því hve vel menn sungu og lásu í heilagri kirkju. Ekki er þetta ólíkt mati því og séra Eggert Sigfússon í Vogsósum hafði um sína sveitunga í Kotstrandarsókn um síðustu aldamót, en hann flokkaði þá í Skúma eða Lóma, allt eftir því hvað honum þótti um mannkosti þeirra.

Í þessum elstu skólum kirkjunnar var lítið sem ekkert annað kennt í söngtímum en hinn kaþólski kirkjusöngur og hinar viðamiklu tíðareglur. Þessi söngur hefur gjarnan verið kallaður í íslenskri tónlistarsögu “hinn kaþólski kirkjusöngur" en við sjáum andstæðuna við hann í kirkjusöngnum eftir siðaskiptin – hinn lútherska sálmasöng. Kaþólski söngurinn er frekar hægur og byggir á hinum svokallaða Gregorsöng, þ.e. sá söngur sem kenndur er við Gregor hinn mikla, páfa í Róm á árunum 590-604. Söngurinn er allur í hinum svokölluðu gömlu kirkjutóntegundum, þ.e. það form sem andstætt er við dúr-og moll tóntegundakerfið. Þessi tónlist er það sem maður myndi kalla ákaflega taktlaus og ræður textinn miklu um framgang tónlistarinnar. Textinn er oftast órímaður og er hann lesmál úr biblíunni frekar en rímaður skáldskapur.

Allur sá söngur er prestarnir urðu að kunna í hinum kaþólska heimi var skráður niður. Hann var skráður í bækur sem ganga undir heitinu Antiphonarium. Biskupar lögðu mikla áherslu á að bækur þessar væru til í kirkjunum og í eftirlitsferðum sínum um héruðin fylgdust þeir ekki aðeins með að bækur þessar væru til heldur og voru prestar yfirheyrðir um kunnáttu í innihaldi þeirra. Fyrir kom að menn misstu embætti fyrir það eitt að vera lélegir í nótnalestri og lítt kunnandi á Antifónarumið.

En hvað var það svo sem þeir þurftur að kunna?:

Sjálf messan.
Í Kaþólskri kirkju hefur hver dagur kirkjuársins sína sérstöku messu, og er messulögunum breytt í samræmi við texta dagsins. Kollekta, pistill og guðspjall eru lesin eða tónuð en sönglögunum má skipta í tvo flokka. Í öðrum flokknum eru þættir sem skipta um texta eftir dögum kirkjuársins. Sá flokkur sem hefur sömu föstu textana allt kirkjuárið, heitir Ordinarium missae og hefur fimm þætti. Kyre - ákall á nafn Guðs, Gloria, - lofsöngur, Creto, - trúarjátning, Sanctus, - Heilagur, heilagur er Drottinn og Agnus Dei, - Ó guðs lamb er bar heimsins syndir.

Hinn flokkurinn, þar sem skipt er um texta eftir því sem á við guðsþjónustu dagsins heitir proprium missae og eru í honum eftirtaldir þættir: Introitus (inngangur, messu inngangur) Graduale (þrepsöngur; nafnið er dregið af því að í fornkirkjunni stóð kórinn á þrepunum, sem liggja upp að altarinu, meðan hann söng lagið (gradus = þrep). Alleluia (fagnaðaróp í texta og tónum) Offertorium (offursöngur), textarnir eru úr Davíðssálmum; meðan sungið var gengur fleiri eða færri af kirkjugestum upp að altarinu með offrið handa prestinum; síðar var sá siður tekinn upp, að ganga með samskotabauk um kirkjuna. Þá er Communio (kvöldmáltíð) sem er helgasta athöfnin. Upphafsliðir messunar vaxa stöðugt upp að þessu hámarki. Síðan eru messulok (Post communio) Presturinn kveður söfnuðinn með orðunum : Ite, missa est; þar af er orðið messa dregið. Setningin þýðir: Farið, guðsþjónustunni er lokið.

Þá voru Bænagjörðir. Í kaþólskri kirkju eru ákveðnar stundir til bænagjörða, svokallaðar tíðir. (Officium) Tíðasöngurinn upptók mjög klerkana og má segja að þeir hafi verið syngjandi nótt og dag. Venjulega voru tíðirnar taldar sjö með hliðsjón af orðunum: "Sjö sinnum á dag lofa ég þig". Þó í upptalningunni
hér á eftir séu þær 8.

Tíðir. Þær heita Matutina, (ótta, óttusöngur) kl. 3 um nóttina; Prima (morguntíð) kl. 6 á morgnana; Tertia (dagmálatíð) kl. 9 árdegis; Sexta (miðdagstíð) kl. 12 á hádegi, Nona (eyktartíð) kl. 15 síðdegis; Vesper (aftantíð, aftansöngur) kl. 18 síðdegis og, Náttmálatíð kl. 21 og Vigilia, (Miðnættisttíð) kl. 12 á miðnætti.

Hverri tíðagjörð tilheyrði ákveðinn texti og söngur þar með. Þetta þurftu menn að kunna allt utan að og byggðist starf og staða margra á því að kunnátta þessi væri í lagi. Textinn var einkum lofsöngvar, þakkargjörðir, bænir og textar úr ritningunni, einkum úr Davíðssálmum.

Það sem síðar gerist er að sjálf messan verður sjálfstætt listform og úr því þróaðist margslunginn fjölradda söngstíll sem var orðinn þó nokkuð þróaður á 15 öld hjá meisturum Niðurlanda eins og Josquin des Pres en á þeim komponista hafði Marteinn Lúter miklar mætur á. Nú þá má minnast á Orlando di Lasso sem starfaði seinustu 40 ár sín í Munchen og Pierluigi da Palestrina sem var söngstjóri Péturskirkjunnar í Róm. Nú svo ekki sé talað um síðari tíma meistara eins og Bach.

Áður en við höldum lengra skulum við aðeins átta okkur á hvað tónskáldin úti í Evrópu voru að gera á tímum kaþólskunnar hér á landi. Við miðum gjarnan við að kaþólskan hafi liðið undir lok hér á landi 1550. Suður á Ítalíu var tónskáld sem hét Giovanni Pierluigi da Palestrina en hann lést árið 1594.

Á Íslandi komponeruðu menn ekki stórar kórmessur né upplifðu menn hljómsveitir við tónleikahald á þeim tímum sem hljóðfæratónlistin náði inn í kirkjum eftir 1600. Þessar svokölluðu konsertmessur náðu hámarki sínu í h-moll messu Bachs og Missa Solemnis eftir Beethoven. En þessi umræða verður ekki tekin upp hér.

Kíkjum aðeins á merka heimild sem til er á Íslandi um kaþólskan kirkjusöng fyrri alda hér.

Þorlákstíðir.

Líklega er einhver dýrmætasta arfleifð sem við eigum frá þessum tíma hinar þekktur Þorlákstíðir sem Robert A. Ottósson skrifaði sína doktorsritgerð um. Þessar tíðir taka einnig mikið pláss í Þjóðlagasafni séra Bjarna Þorsteinssonar og ritaði hann heilmikið um þær.

Eins og ég nefndi hér áðan þá varð ákveðið uppgjör hinnar kristinnar kirkju í samfélögum meginlandsins í kringum árið 1000. Kirkjan krafðist smám saman meiri valda yfir sér og sínum og varð þessu ekkert öðru vísi farið hér á landi með tímanum. Kirkjan hér á landi var hluti af þjóðveldinu og var háð landslögum. En um leið var hún grein hinnar Rómversk-kaþólsku kirkju. Hún byggði á alvaldi páfans sem var duglegur við að ná til sín alvaldi yfir kirkjunni. Mikil deila var í kringum 1100 um það hvor skyldi ráða yfir kirkjunni, Páfinn eða keisarinn en með sáttagerð þeirri er gerð var í Worms 1122 náði Páfinn yfirráðum yfir flestum málum kirkjunnar. Um leið og erkibiskupsstóllinn var stofnaður í Niðarósi árið 1152 opnaðist greið leið til íslands. Hér kemur maður til sögunnar á Íslandi landi sem hét Þorlákur Þórhallsson biskup. Við skulum aðeins heyra hvað íslenskur söguatlas segir
um Þorlák þennan:

Þorlákur Þórhallsson var kosinn biskup í Skálholti eftir Klæng Þorsteinsson og var vígður í Niðarósi 1178. Sumarið 1179 fór hann í yfirreið um Austfirði og setti þar fram kröfur kirkjunnar um forræði hennar yfir kirkjustöðum. Þessi krafa var í samræmi við kröfur hinnar alþjóðlegu kirkju en í algerri andstöðu við hina íslensku kirkjuskipan. Flestallir kirkjubændur í Austfirðingafjórðungi létu undan kröfum Þorláks og afsöluðu sér kirkjueignum en fengu kirkjustaðinn að léni. Með þessu viðurkenndu þeir yfirráðarétt kirkjunnar á kirkjueignum en fengu að búa á kirkjustaðnum áfram og njóta einhvers af þeim hlunnindum sem staðurinn hafði að bjóða.

ennfremur segir:

Biskup barðist ekki aðeins fyrir forræði eigna kirkjunnar heldur einnig fyrir því að almenn lög kirkjunnar væru haldin. Annað helsta stefnumál Þorláks var baráttan fyrir bættu siðferði, sérstaklega meðal íslenskra höfðingja. Erkibiskupinn í Niðarósi sendi íslendingum bréf 1174 þar sem hann vítti þá harðlega fyrir syndsamlegt líferni. Helstu höfingjar landsins, þá Jón Loftsson í Odda og Gissur Hallsson í Haukadal, sakað hann um að lifa “búfjárlífi". Samkvæmt kenningum kirkjunnar var hjúskapurinn heilagur, hann mátti ekki sundur slíta og innan hans skyldu menn stunda sitt kynlíf og eignast börn. Bæði Gissur og Jón vor kvæntir menn en héldu auk þess nokkrar frillur og áttu með þeim börn. Meðal frillna Jóns Loftssonar var Ragnheiður, systir Þorláks og áttu þau saman soninn Pál, sem síðar var biskup í Skálholti. Margir íslenskir höfðingjar héldu frillur og það fleiri en eina, stundum til að afla sér pólitísks stuðnings ættmenn frillunnar en einnig af öðrum ástæðum og meðan svo var hlaut siðaboðskapur kirkjunnar að víkja.

Tilvitnun lýkur.

Biskupsdómur Þorláks markaði þrátt fyrir allt þetta tímamót í kirkjusögunni. Hann hafði töluverð áhrif á almenning og tengdu menn ýmis kraftaverk nafni hans. Hann fékk smám saman eins konar mynd hins heilga manns. Fimm árum eftir andlát hans, 1198, var lögtekið á Alþingi að heita mætti á Þorlák biskup sem helgan mann og skipaðar tvær hátíðir til heiðurs honum, dánardægur hans, 23. desember (Þorláksmessa) og dagurinn sem tekinn var upp helgur dómur hans, 20. júlí, Þorláksmessa á sumri

Heilmargt er til ritað bæði í bundnu og óbundnu máli um heilag Þorlák og er merkast þeirra rita tíðasöngurinn um hann - hinar margfrægu Þorlákstíðir. Tíðasöngur þessi er skráður í gamalli skinnbók sem varðveitt er í Stofnun Árna Magnússonar hér á landi og er hún messusöngbók frá dómkirkjunni í Skálholti og líklega rituð nálægt aldamótunum 1400. Texti þess er allur rímaður og um leið allur á latínu. Bjarni Þorsteinsson segir þennan söng afskaplega merkilegan og til að vitna beint í hann þá segir hann m.a.:

Söngur þessi er mjög merkilegur ekki aðeins fyrir það hver gamall hann er, heldur einkum fyrir hitt, að hann er orktur á Íslandi, af íslenzkum mönnum, um íslenzkan mann, eptir íslenzkum rímreglum og undir íslenzkum bragarháttum. Virðist því mjög líklegt að lagið við tíðasöng þennan sje íslenzkt, tilbúið af einhverjum hinna katólsku klerka, og það því fremur, sem hvorki hefur tekist að finna textann nje lagið í nokkrum útlendum nótnabókum frá þeim tíma.

Það sem Bjarni segir einnig er að því sé ekki að neita að söngurinn byggi á útlenskum grundvelli eins og hann orðar það og að söngurinn sé allur í anda Gregós páfa. Hann segir einnig að fyrirmyndin sé útlensk. Í honum séu hásöngvar og lágsöngar á víxl, laudate, magnificat, responsorium, antiphona, seqentia, versus et pslami. Máli sínu til stuðnings um það að söngur þessi sé íslenskur segir Bjarni einnig að hann hafi hitt ýmsa menn í Svíþjóð og hafi þeir ekki þekkt til Þorlákstíða. Né heldur hafi hann fundið heimildir um hann í Norskum bókum frá þessum tíma og því hljóti þetta allt að vera íslenskt.

Hér er eitt dæmi um það hve rannsóknir á sögu íslenskrar tónlistar eru komnar skammt á veg. Þó svo handrit þetta sé ritað um 1400 má ætla að innihald þess sé miklu eldra. Fullyrðing séra Bjarna stenst ekki að um alíslenskt handrit sé að ræða. Eins og við sáum hér að framan, þá komu menningaráhrif til Íslands sunnan úr Evrópu. Það er eins og Séra Bjarna hafi ekki verið það alveg ljóst hve mikil þau voru. En það var dr. Róbert A. Ottósson sem sýndi fram á í doktorsritgerð sinni að lögin við Þorlákstíðirnar eiga svo að segja öll fyrirmyndir í sálmasöng enskra svartmunka á 13. öld. Í sumum tilfellum eru lögin alveg óbreytt og oftast er náin samsvörun mill textanna. Það má því til sannsvegar færa að Þorlákstíðir taki af allan vafa um það djúptæk erlend áhrif - nota bene, önnur en norræn - hafi borist hingað til lands, einnig í tónlistinni.

Lítið hefur verið fjallað um Dr. Róbert undanfarna áratugi. Þeir sem muna hann eiga um hann stórkostlega minningu. Eins og ég sagði þá varði hann doktorsritgerð sína um Þorlákstíðir. Það var árið 1959. Ég fann stutt viðtalsbrot við Róbert sem tekið var daginn fyrir vörnina, 9. Október árið 1959. Það er Hendrik Ottósson sem talar við hann. Það vill svo til að þetta brot á 50 ára afmæli þessa dagana og því vel til fallið að leyfa ykkur að heyra það.

Hljóðdæmi: viðtal við Róbert A. Ottósson

Nánast allt það sem við eigum hér af tónlist á skinnblöðum er úr kaþólskunni. En þau benda mjög til þess að þau eigi uppruna erlendis. En vera má að sá háttur sem efnið var notaður á hafi tekið einhverjum breytingum hér frekar en sjálfur efniviðurinn. En við skulum á sama tíma gera okkur ljóst að stíll Gregorsöngvanna hefur haft veruleg áhrif á tónskyn landans og má sjá þessi áhrif í sjálfum þjóðlögunum. Við skoðum það nánar síðar.

Bjarki Sveinbjörnsson

Kirkjusöngur á miðöldum - 1

Sun, 4 Oct 2009 15:51:59 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Við skulum rétt sem snöggvast líta á hvaðan þeir flækingar komu sem ráku á fjörur þessarar eyju sem rís úr hafi á miðjum Atlantshafshryggnum.

Upphaf víkingaaldarinnar var um 600 er lokað var fyrir fornar verslunarleiðir frá Miðjarðarhafi og norður að Eystrasalti sem og víðar í Evrópu. Þetta varð til þess að ýmsir misstu spón úr aski sínum í verslun og var því ráðist í víkingaferðir.

Aðrar orsakir komu hér einnig til. Víkingaferðir frá Noregi voru aðallega vegna landgæða og landsskorts svo og breytts þjóðfélagsmynsturs. Um var að ræða mikla fólksfjölgun og tilkomu kjarnafjölskyldunnar í stað stórfjölskyldunnar. Hin mikla þensla sem var í Noregi ýtti mönnun nánast á haf út í kænum sínum. Möguleikarnir voru svo sem ekki margir þegar taka átti stefnuna til hafs. Sigla mátti í norðurs til Hálogalands eða enn lengra. Nú í suðri áttu menn von á hverju sem var vegna langra hefða í kaupskap og víkingi og því kosturinn var annar en að taka stefnuna í vestur - til Íslands.

Nú, til að gera langa sögu stutta í þessu efni þá byggðist hér land smám saman af “alls kyns lýð".

Fyrstu heimildir um Ísland finnast víst í bók frá því um 825. Hún ber heitið De mensura orbis terrae og er eftir írskan munk er Dicuilus hét. Hann segir svo frá í bók sinni að hann hafi hitt nokkra írska munka sem búið hafi á eyjunni Thule. Þeir sögðu honum að um vetrarsólhvörf væru stuttir dagar á Íslandi, en um hásumar svo bjart um miðnættið að tína mætti lýs úr fötum sínum.

Það er líklega orðin hefð að segja að landnám hafi verið hér árið 874 og landnámstíminn hafi náð til 930 þegar Alþingi var stofnað á Þingvöllum. En það er ekki erfitt að ímynda sér að hingað hafi menn þvælst löngu áður, ekki aðeins úr austri heldur og einnig úr vestri. Erfitt er að gera sér grein fyrir því hverrar trúar þessir menn voru, þ.e. að segja ef þeir trúðu þá á nokkurn skapaðan hlut. Kristni hafði verið að breiðast út í Evrópu og þeir írsku munkar sem hingað komu voru kristnir. Hér var fyrir hópur manna sem heiðnir voru og því von að menn greindi stundum á. Ekki þótti heldur gott að þessi menn ættu með sér nein samskipti. Heiðnir menn áttu einn möguleika og það var að prímsignast, það er að gert var krossmark yfir höfði þeirra og þeir þar með afdjöflaðir. Menn sem hlotið höfði prímsigningu urðu að hafna blótum heiðinna manna en gátu í staðinn átt samskipti við kristna menn. Til eru mörg dæmi þess að menn hafi valið þann kost að láta prímsigna sig í hagnaðarskyni. Ekki tókst nú öllum að vera einlægir í þessum umskiptum sínum og því er komið hugtakið að vera blendinn í trúnni.

Það er ekki tími til að rekja kristnitökuna hér, en hún gekk jú yfir á nokkrum árum. Því hefur verið haldið fram að kristnitakan hafi verið af pólítískum ástæðum. Við þessi trúskipti hafði Noregskonungur bein afskipti af íslenskum innanríkismálum. Kirkjan var á þessum tíma orðin voldug stofnun í Evrópsku samfélagi og var innri strúktúr hennar vel skipulagður, með embættismannakerfi og réði hún einnig yfir öllu skólakerfi hins vestræna heims. Kirkjan var krefjandi og valdamikil og jókst hvortveggja jafnt og þétt. Á fyrstu árum kristninnar hér á landi urðu litlar breytingar, en fyrst þegar Ísleifur Gissurarson verður biskup árið 1056 fara hjólin að snúast.

Við vitum svosem lítið um söng sveitakallanna fyrir 1000 árum. En enginn þarf að segja okkur að ekki hafi verið rauluð ein og önnur blautleg staka undir torfvegg á þeim árum. Allt sem skráð var í bækur var kirkjulegs eðlis - þ.e.a.s. allt er laut að tónlist að minnsta kosti. Þá voru ekki gefnar út söngbækur fyrir almenning eins og í dag. Allt sem við vitum með vissu um tónlistarmál fyrri alda er því tengt kirkjunni og þeirri tónlist sem iðkuð var við trúarathafnir. Það sem stendur í Íslendingasögum er meira og minna sem við verður að geta okkur til um. Sem dæmi um það getur maður eitt miklum tíma í að velta fyrir sér hugtakinu "að kveða". Hvort sem þetta orð í Sögunum er sömu merkingar og yrkja þá hafa skáldið verið að yrkja drápu. En ef við eigum að skilja þetta þannig eins og í Egilssögu
þar sem segir frá því að Egill hafi vakað næturlangt við að yrkja Höfuðlausn og, eins og stendur " hafði fest svo að hann mátti kveða um morguninn". Nú eins má minnast á þegar Arinbjörn Hersir hafði átt orðaskipti við Eirík konung stendur skrifað " þá gekk Egill fyrir hann og hóf upp kvæðið og kvað hátt og fékk þegar hljóð". Þetta er eitthvað sem við eigum eftir að velta fyrir okkur lengi.

Nú verður að segjast að líklega höfum við ekki misst af mikilli þróun á sviði tónlistarmálanna því sú tónlist sem flutt var í kirkjunum var nánast eins allsstaðar. Því má ætla að sú tónlist sem iðkuð var í íslenskum kirkjum og klaustrum á árum kaþólskunnar hér á landi hafi verið sú sama og í kirkjum og klaustrum annarsstaðar í hinum kristna heimi, allavega hvað formið snerti. Án efa hefur fólk sem hingað kom á þessu duggum sínum austan úr Evrópu haft með sér einhverja veraldlega söngva. En heimildir um þann söng eru meira og minna máðar út í kolsvarta gleymskuna. Allt hjal um hljóðfæri og hljóðfæratónlist virðist meira og minna út í loftið á tímum Kaþólskunnar, en einhversstaðar eru nefnd til sögunnar 4-5 hljóðfæraheiti sem leikið var á og verður minnst á þau síðar.

En áður en við höldum lengra skulum við kafa dálítið niður í fortíðina og heyra brot úr Eddukvæðunum í flutningi Sveinbjörns Beinteinssonar. Í bæklingi sem fylgir plötunni segir m.a.:

Sveinbjörn er kunnur kvæðamaður og hefur lagt rækt við þá gömlu hefð að flytja fornan kveðskap í form sem er millistig milli söngs og framsagnar. Kvæðamenn voru til í hverri sveit og sumir þeirra ferðuðust milli byggða til að skemmta fólki með kveðskap sínum. Eru nöfn margra þeirra kunn fram á þennan dag, til dæmis Kvæða-Anna á norðurlandi, Kvæða-Eyjólfur á Suðurlandi og Kvæða-Tobbi á Vesturlandi á 15., 16. Og 17. Öld.

Kvæðamenn tóku að sumu leyti við arfi og héldu áfram hlutverki þulanna á tímabili Eddukvæða. Má til sanns vegar færa að Sveinbjörn hafi horfið til þessa gleymda skeiðs í íslenskri framsögn. Á þessari plötu kynnir hann ekki hinn mikla og fjölbreytilega rímnaarf síðustu 700 ára, heldur Eddukvæðin sem samin voru fyrir árið 1200 og eru meðal elsta kveðskapar í Evrópu, þegar frá er talin grískur og latneskur skáldskapur.

Eddukvæði voru ekki skráð á bókfell fyrr en kringum árið 1200, en þau varðveita eigi að síður miklu meira af hinum heiðna anda hetjualdar en til dæmis Bjólfskviða sem skráð var nokkrum öldum fyrr, að ekki sé minnst á Niflungaljóð frá Austurríki sem er gagnsýrt af hinum kristna anda riddaraaldar. Það kann að þykja forvitnilegt að Richard Wagner fékk megnið af efninu í Ring der Nibelungen úr þýskri þýðingu á Eddukvæðum.

Eddukvæði skiptast í tvo meginflokka. Fjórtán þeirra fjalla um goðsögulegt efni og hin um fornar germanskar hetjur. Sveinbjörn kynnir hér tvö af goðsögulegu kvæðunum og eitt hetjukvæðanna. Fyrst þeirra er hin víðkunna Völuspá, sem í nokkrum áhrifamiklum svipmyndum rekur sögu heimsins frá óskapnaði ginnungagaps til sköpunar guða, jarðar og manna, til ragnaraka og loks nýrrar jarðar þar sem guðir og menn munu lifa í sátt og samlyndi og ekkert böl framar hrjá þá. Sveinbjörn kveður þrjátíu og átta af sextíu og sjö erindum Völuspár.

Hitt goðsöugulega kvæðið er Hávamál sem á að vera lagt í munn Óðni, en í rauninni er einugnis um helmingur kvæðisins tengdur honum. Hávamál er fyrst og fremst uppfræðingarkvæði sem boðar okur hyggindi sem í hag koma og kynnir þá raunsæju lífsskoðun og þá siðgæðisvitund sem best er lýst í Íslendingasögum. Hér er um að ræða húmanískt verk sem fjallar beinlínis um daglegt líf, hátterni og félagslegar hugsjónir og leiðir í ljós næma þekkingu á mannlegu eðli sem túlkuð er í spakmælum og orðskviðum sem Sófistarnir grísku og Prédikarinn í Jerúsalem gætu verið fullsæmdir af. Hávamálum má skipta í fimm sjálfstæða kafla. Fyrsti kafli, sem Sveinbjörn kveður sex erindu úr, nefnist Gestaþáttur. Þriðji kafli er Loddfáfnismnál og hefur að geyma margvísleg ráð varðandi ástir, vináttu og annað þessháttar. Sveinbjörn kveður eitt erindi úr honum. Fjórða kafla kveður hann allan. Hann nefnist Rúnatal og fjallar með dulræðum hætti um rúnaspeki eins og Óðinn skildi hana og túlkaði. Í lokakaflanu, ljóðatali sem Sveinbjörn kveður átta erindi úr, er sagt frá átján galdraljóðum sem áhrifarík eru til að deyfa sverðseggjar, lækna sjúkdóma, kyrra öldur hafsins og koma öðrum góðum hlutum til leiðar, sé réttum rúnum beitt.

Tilvitnun lýkur

Tóndæmi: leikið brot úr Hávamálum í flutningi Sveinbjörns Beinteinssonar.

Eins og kunnugt er, þá var kristni lögtekin hér á landi árið 1000. Fyrstu biskuparnir voru erlendir og tóku að sér m.a. það hlutverk að mennta íslenska presta til starfa hér á landi. Eitthvað mun hafa gengið brösulega að mennta landann en þá fyrst kom skrið á málið þegar við fengum íslenskan biskup. Um árið 1000 hóf Gissur Hvíti að berjast fyrir Kristnitökunni og þegar tímar liðu þótti það sjálfsagt að hinni ungi og efnilegi sonur hans, Ísleifur færi utan til mennta og yrði biskup hér á landi.

Kirkjan barðist á þessum árum fyrir algjöru einræði og tala menn um umbótahreyfingu innan kirkjunnar á 10. öld. Umbótahreyfingin mun hafa hafist í klaustri einu í Frakklandi sem heitir Cluny en það klaustur heyrði undir Páfann í Róm. Munkarnir kusu sér sjálfi ábóta og því óháðir kirkjuvaldinu heimafyrir. Urðu af þessu hörð átök, einkum þó milli Páfa og Þýskalandskeisara . Snerist umbótahreyfingin m.a. um það að færa allt vald til kirkjunnar og úthýsa öllum leikmönnum innan hennar. Getur maður því ímyndað sér þá baráttu kirkjunnar að úthýsa öllum amorssöngvum og kersknum vísum sem almenningur iðkaði og að fá fólk til að syngja aðeins Guði til dýrðar. Kirkjan eignaðist smám saman allt vald - og þegar síðar leið, prentsmiðjurnar. En komum að því síðar.

Nú, ég sagði að hjólin hafi farið að snúast fyrir alvöru þegar Ísleifur Gissurarson varð biskup í Skálholti 1056. Gissur var sendur ungur til náms til þessa er þá hét Herfurða á Saxlandi. Hann dvaldi þar við nám í mörg ár í klausturskólum Kaþólsku kirkjunnar. Hann kom síðan heim sem prestlærður maður. Varð hann prestur í Skálholti og þótti mikill kennimaður og var meðal lærðust presta hér á landi.

Ein þeirra greina sem hann lærði í klausturskólanum var Söngur - já, og var hann meðal aðalnámsgreinanna. Í sögum segir að þar hafi drengjum og unglingum verið kennt að syngja ”með sætri og hljómmikilli röddu" og " með tónasetning og hljóðagrein", svo þeir gætu sem fyrst tekið þátt í hinni daglegu guðsþjónustu munkanna. Mikil áhersla var lögð á sönginn og var söngur á námskránni allt námið. Mönnum voru kenndar nótur svo og nákvæmur framburður hins latneska messutexta. Sú tónlist sem menn fluttu var nánast eingöngu hinn svokallaði Gregorsöngur. Átti það við Saxland svo
önnur katólsk lönd.

Um leið og Ísleifur kom til landsins, og og var vígður til Biskups í Skálholti, hóf hann að kenna væntanlegum prestsefnum m.a. hinn kaþólska söng er hann hafði lært á Saxlandi. Margir lærðu hjá Ísleifi til prests og það sama gilti þá og síðar í guðfræðideild lærða skólans, að nemarnir fengu
störf víða um land og kenndu út frá sér það sem þeir höfðu numið í skólunum. Munurinn er bara sá að hjá Ísleifi lærðu menn Gregorianskan kirkjusöng en í Lærða skólanum Lúterska sálma.

Á þessum árum tóku Íslendingar ekki allt alvarlega frekar en í dag. Þó svo hin kaþólska kirkja úti í Evrópu gerði kröfur um skírlífi presta sinna, þá tók menn í upphafi þann sið ekki svo alvarlega hér heima. Það lýsti sér m.a. í því að Ísleifur giftist á átti börn. Meðal þeirra var Gissur Ísleifsson sem tók við af föður sínum 1082. Hann, og aðrir biskupar héldu uppi þeim sið að mennta prestsefnin og jukust þau afköst til muna þegar Jón Ögmundsson var vígður biskup á Hólum. Nú á næstu misserum ruku upp klaustrin um allt land - 1112 á Þingeyrum, 1166 Munkaklaustur í Hítardal, 1168 Munkaklaustur í Þykkvabæ, 1172 var Munkaklaustur stofnað í Flatey, 1179 Nunnuklaustur á Kirkjubæ, 1226 Munkaklaustur í Viðey o.s.frv. Þessi klaustur stóðu mislangt en það sem maður veit að hafi þau verið starfrækt á svipaðan hátt og klaustrin í hinum Kaþólska heimi á meginlandinu þá hafa menn sungið þar hinn Kaþólska kirkjusöng á þriggja tíma fresti allan sólarhringinn - svokallaðan tíðasöng.

Nú einn af lærisveinum Ísleifs Biskups var Jón Ögmundsson, prestur að Breiðabólsstað í Fljótshlíð, en Jón þessi varð síðar biskup á Hólum 1106 - fyrsti biskup þar. Hann lærði söng hjá Ísleifi og síðar í útlöndum. Heimildir herma að hann hafi lært þar að leika á hörpu. Hann sagði sjálfur að Davíð konungur hefði vitrast honum og kennt honum að leika á hana en í sögu Jóns í biskupasögum segir að Davíð hafi vitrast honum með listilega sláandi sína hörpu með óumræðilegum sætleik sönglistarinnar". En það sem Jón þessi var líklega frægastur fyrir var raddfegurð hans. Eftir
einhverjum var haft að hann hafi haft frábærlega fagra og mikla söngrödd". Svo fögur mun hún hafa verið að fólk streymdi að úr öllum áttum til að hlýða á söng hans við messugjörðina. Árið 1104, tveimur árum áður en Jón varð biskup á Hólum var stofnaður erkibiskupsstóll í Lundi. Einhverju sinni átti Jón Ögmundsson leið þar hjá síðla dags og kom í kirkju þar sem erkibiskup flutti aftansöng. Jón, ásamt fylgdarlið hans settist framarlega í kirkjunni. Við lok aftanssöngsins hóf Jón upp raust sína og söng. Brá biskupi allmikið við þetta og leit hann fram í kirkjuna til að vita hver ætti slíka rödd. Biskup braut þar með reglur sínar sem hann hafði sett þess efnis að enginn mætti líta fram í kirkjuna undir tíðagjörðunum. En hann varð bara að fá að sjá hver ætti slíka himinsins rödd.

Ef við skoðum aðeins ferðir Jóns biskups um hinn kaþólska heim og annarra þá höfðu báðir Skálholtsbiskuparnir stundað nám í Þýskalandi og Jón Ögmundsson hafði numið í Danmörku og Noregi og einnig farið í námsferð til Frakklands. Þar hirti hann m.a. upp Sæmund fróða sem hafði víst gleymt sér við nám í Frakklandi og hafði hann heim með sér. Jón fór svo aftur út eftir að hann varð biskup og þá m.a. á fund páfans í Róm. Þessi menn hafa auðvitað lært hinn kaþólska kirkjusöng ytra og tekið hann með sér heim.

Nú Jón varð eins og ég sagði biskup á Hólum 1106 og meðal þess sem hann gerði var að stofna skóla líkan þeim sem hann hafði lært við hjá Ísleifi biskupi í Skálholti. Hann réði til sín tvo erlenda menn til kennslunnar, sá fyrri var Gísli nokkur Finnason frá Gautlandi svo og sá er oftast vitnað
til og talinn fyrsti erlendi tónlistarkennarinn hér á landi - Ríkinni, franskur munkur sem hann réði til að kenna söng og versagjörð eins og það heitir í bókum. Þessi Ríkinni ku hafa verið fjarska vel að sér í
söngfræðunum og kunni hann utan að allan kaþólskan messusöng er sunginn var árið í gegn í tíðargjörðinni. Í sögu Jóns biskups segir hann hafi fengið til sín „einn franzeis, samilegan prestmann, er Rikini hét ... að kenna sönglist og versagerð" og ennfremur segir í sögu Jóns: Rikini var klerkur góður. Bæði diktaði hann vel og versaði, og svo glöggur var hann í sönglistinni og minnugur, að hann kunni utanbókar allan söng í tólf mánuðum, bæði í dagtíðum og óttusöngum, með öruggri tónasetningu og hljóðagrein".

Bjarki Sveinbjörnsson

Tónlist við Eddukvæðin

Sun, 4 Oct 2009 15:18:28 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Ég hef oft velt því fyrir mér hvers vegna sögu íslenskrar tónlistar hefur ekki verið sinnt að neinu ráði, hvorki í útvarpi né í íslensku skólakerfi. Auðvitað hefur stundum verið fjallað um íslenska tónlist í tali og tónum, en fyrirbærið sem grein er ekki til innan skólakerfisins íslenska svo dæmi sé tekið. Erfitt er að gera sér grein fyrir þessari ástæðu og kannski engin ástæða til. Ég held að aðeins sé um að kenna andvaraleysi – hugsunarleysi – frekar en nokkru öðru. En þar sem ég hef stundum sagt að ég búi við þá sérstöðu sem gamall kennari að hafa í þessum þáttum aðgang að stærstu skólastofu á Íslandi, sem er Ríkisútvarpið og hlustendur þess, þá fór ég að gæla við þá hugmynd að réttast væri að nota nú tækifærið og gera tilraun til að skoða dálítið þessa þróun í einhverju samhengi og hreinlega rekja íslenska tónlistarsögu í tali og tónum eins og mér er unnt. Ég geri mér vel grein fyrir því að slíkri þáttagerð fylgir mikil vinna, en ef þið hlustendur hafið jafn mikinn áhuga á þessari sögu og ég, þá tökum við á þessu saman og ef þið eruð dugleg að hlusta á skal ég reyna að vera duglegur að segja frá – til þess að snúa þessu upp í gamantón mætti segja – betur heyra eyru en eyra. En sem sagt – þáttafjöldinn verður óteljandi, þ.e. svo lengi sem ég fæ leyfi til að ráðskast með þennan þátt þá höldum við áfram.

Tóndæmi

Hér blésu Björn R. Einarsson og Guðmundur R. Einarsson til leiks í þessum þáttum á svokallaða Fornlúðra, eða bronslúðra sem eru arfleifð úr fornöld sem fundist hefur í setlögum á norðurlöndum og í norður-þýskalandi. Þessir lúðrar eru elstu heimildir okkar um tónlistariðkun í okkar menningarheimi. Við verðum að ætla að lúðrarnir hafi ekki verið einu hljóðfærin sem leikið var á í fornöld í norður-evrópu. Ætla má að einhver strengjahljóðfæri hafi verið til, bumbur ýmisskonar og flautur einhverra gerðar. Menn í fornöld höfðu áreiðanlega einnig þörf fyrir að syngja eins og við í dag. En hvaða laglínur þeir sungu og við hvaða texta er erfitt að segja, en textarnir hafa áreiðanlega borið keim af því umhverfi sem þá var fyrir hendi.

Í Sohlmanlexíkoninu sem kom út árið 1975 í endurskoðaðri útgáfu segir m.a. svo um bronslúðra:

Bronslúður (bronsaldarlúður); norrænt blásturshljóðfæri frá bronsöld (1500-500 f.Kr.) Rúmlega 40 hljóðfæri hafa fundist í Danmörku, Svíþjóð, Noregi og norður-þýskalandi – þeir eltsu á Skáni, Blekinge, Öland og fleiri stöðum, en þeir yngri aðallega í Danmerku. Bronslúðrarnir sem eru stórkostlega formaðir úr bronsi, hafa kóníska hljóðpípu sem á eldir gerðunum eru sveigðar í hálfboga, en yngi gerðinum í S en í báðum tilfellum eru sveigarnir 90 gráður mót hver öðrum. Á neðri endanum er skreytt plata. Munnstykkið er sömu gerðar og á nútíma tenórbásúnu, og á hlóðfærið má leika 12 fyrstu náttúrutónana innan tónsviðsins Stóra C – tvístrikaðs g. Oftast finnur maður pör af þessum hljóðfærum og eru þau stillt eins, annað með hægri sveig og hitt með vinstrisveig. Hellaristur frá Kalleby í Bohuslaan sýna einnig lúðurblásara í pörum.

Tilvitnun lýkur.

Líklega eru þessi hljóðfæri elsta heimild okkar um tónlistariðkun norrænna manna. Það er svo sem erfitt að gera sér grein fyrir því hvort menn hafi verið á ferð hér á landi fyrir rúmum 3000 árum, en eitt er víst að við höfum enga lúðrana fundið hér á landi.

Má ímynda sér að þessi lúðrar hafi verið notaðir til að gefa ýmsa upplýsingar eða nota við veiðar og í hermennsku, en maðurinn hefur löngum notað horn af ýmsum toga til slíkra hluta.

Ekki er ætlun mín að gera tilraun til að geta mér um söng heiðinna mann hér á landi fyrir kristnitöku, en eins og við vitum þá byggðist Ísland, samkvæmt heimildum, frá Noregi seint 9. Öld – stundum er nefnt árið 874 í þessu sambandi. En það áttu eftir að líða meira en 100 ár áður en kristnin var lögtekin hér á landi. Með kristnitökunni barst hingað kaþólsku kirkjusöngur í því formi sem hann hafði þróast í Evrópu, en það er varla nokkur vafi á því að heiðnir menn hafi sungið sér til skemmtunar eða í tengslum við trúariðkun sína. Þannig má nefna að orðið “galdur” er komið af nafninu að “gala”. En í hinum merkilegu fornbókmenntum okkar segir lítið um þann söng sem menn sungu á þessum öldum. En ætla má að söngurinn hafi verið sá sami og menn iðkuðu í þeim löndum og í því umhverfi sem þeir komu hingað úr.

En hvað sem var nú í gangi á undan kristnitökunni hér á landi í músíkölsku samhengi verða getgátur einar. Eitt er víst að heiðnir menn litu öðrum augum sköpunarsöguna en kristnir menn. Því til staðfestingar er rétt að rifja aðeins upp sköpunarsögu goðafræðinnar, en í henni segir svo:

Í UPPHAFI ERU Niflheimur og Múspellsheimur skapaðir. Í Niflheim er nístandi kuldi en Múspellsheimi brennandi hiti. Á milli þeirra er
Ginnungagap, hið algera tóm. Þar kviknar jötuninn Ýmir á mótum hita og kulda (3). Frá honum eru komnar ættir hrímþursa. Því næst kviknar kýrin Auðhumla úr bráðnu hrími og drekkur Ýmir mjólk hennar. Auðhumla sleikir salt af hrímsteini og kemur þar smám saman í ljós maður. Hann er mikill og fagur álitum og er nefndur Búri. Hann getur af sér soninn Bur sem er faðir Óðins. Óðinn og bræður hans drepa Ými og drukkna allir hrímþursar í blóði hans, nema einn sem kemst undan með hyski sitt. Þeir bræður fara með Ými í mitt Ginnungagap og gera þar af honum himin og jörð (4). Úr holdinu gera þeir jörðina, úr blóðinu sjó og vötn. Beinin nota þeir til að gera björg og búa til urð og grjót úr tönnum og brotnum beinum. Þá taka þeir höfuð Ýmis, hvolfa því yfir jörðina og gera þannig himininn. Sú hvelfing er borin uppi af dvergunum Norðra, Suðra, Austra og Vestra. Á himinfestinguna hengja bræðurnir neista úr Múspellsheimi og gera af þeim himintunglin. Þeir koma reglu á gang þeirra og setja nýtt tímatal (6). Úr heila Ýmis gera Óðinn og bræður hans skýin og úr brúnum hans byggja þeir Miðgarð, innan hans eru heimkynni goða og manna.

Um þennan heim hafa menn ort Eddukvæðin, en þau eru talin meðal elstu kvæða sem varðveist hafa á Norðulöndum. Um uppruna Völuspár, sem er eitt af þessum kvæðum, er ekkert vitað og er höfundur þess óþekktur. Menn eru ekki einu sinni vissir um að kvæðið sé ort á Íslandi. Sumir hafa getið sér til að það sé ort á mótum heiðni og kristni og höfundurinn sé heiðinn maður sem um leið sé undir áhrifum frá kristnum sið.

Eitt lag er til ritað á nótur sem sungið er við upphaf Völuspár – Ár var alda þá Ymir byggði. Stef þetta er var löngum notað í ríkisútvarpinu sem hlé-stef.

Tóndæmi

Þetta lag verður að teljast þjóðlag hjá okkur. Lagið var fyrst prentað í bók er út kom í Frakklandi ári 1780 undir heitinu Essai sur la Musique og segir í formála bókarinnar að Johan Harmann, afi J.P.E.Hartmanns hafi skrifað þetta lag, og fá önnur upp eftir hinum lærða Íslendingi Jóni Ólafssyni frá Grunnavík, en hann hafi sungið lögin fyrir þá. Þykir mönnum lögin undarleg, en svona séu þau sungin á Íslandi um það leyti sem bókin var gefin út. En kvæðið er jú úr Eddukvæðum.

Fullyrða má að menn hafi ekki flutt texta völuspár né annan texta er fjallaði um heim heiðinna manna á hátt sem þennan. En eflaust hafa Eddukvæðin verið flutt með einhverju tónmáli eða kveðanda. En við verðum aðeins að ímynda okkur þann flutningshátt.

En til er fólk sem helgar líf sitt rannsóknum á hinum gömlu textum og menningu forn- og miðalda. Fyrir skemmstu barst mér áhugaverður diskur sem hefur að geyma flutning á Eddukvæðunum í nýrri hljóðritun með tónlistarhópi sem kallar sig Sequentia sem hefur starfað síðan 1977. Í bæklingnum sem fylgir þessum diski má lesa grein Heimis Pálssonar sem er kynning á Eddukvæðunum. En síðan er þar önnur grein eftir einn af flytjendunum, Benjamin Bagby, einn af stofnendum hópsins þar sem hann segir frá flutningi Eddukvæðanna. Í grein hans má lesa m.a. að engar heimildir séu til um tónlist tengda flutningi Eddukvæðanna – og í rauninni engin ástæða til að ætla að slíkar heimildir hafi nokkru sinni verið til. Þau hafi orðið til í heimi þar sem menn lærðu hver af öðrum. Hann bendir einnig á að einu heimildirnar sem hugsanlega geti verið til um flutning Eddukvæðanna sé einmitt þetta lag sem við heyrðum áðan og prentað er í hinni frönsku bók. Hann bendir á að líklega fáum við aldrei að vita hvort lag þetta sé hluti af fornri arfleifð um flutning Eddukvæðanna eða hvort lagið sé bara hvert annað íslenskt þjóðlag frá 18. Öld.

En hvað um það – þetta ágæta fólk í hópnum Sekventia hefur rannsakað þessi kvæði, dvalið langtímum saman í Árnastofnun og hlýtt á gamlar hljóðritanir af bæði rímna- og kvæðasöng sem þar er að finna og reynt að gera sér grein fyrir því á hvern hátt menn fluttu sinni texta í kveðanda fyrri alda.

Elísabet Gaver, sem leikur á fiðlu í hópnum hefur einnig dvalið um tíma í Noregi og rannsakað gömul norsk hljóðfæri og hlýtt á hvernig menn léku á þau í gömlum hljóðritunum. Hefur hún reynt að gera sér grein fyrir þeim leik og endurskapað sinn ímyndaða heim um það hvernig þessi kvæði voru hugsanlega flutt. Það er svo sem engin ástæða til að ætla að menn á tímum heiðninnar hafi ekki getað flutt sinn kveðskap hér í norðurálfu við undirleik einhvers konar fiðlu eða lýra þess tíma. En þessi hópur hefur allavega, eftir langar og miklar rannsóknir á efninu, gefið okkur sína hugmynd um hvernig þessi tónlist var flutt. Í mínum eyrum er hér blanda af þjóðlegum elementum í hljóðfæraleik, einradda söng í ætt við tónmál Gregors páfa, fyrstu myndir organum, sem var upphaf fjölröddunar svo og þegar kemur að því að telja upp helstu kappa goðaheima þá fer að koma hið íslenska þjóðlega element inn í sönginn, bæði í hrynjanda og eitthvað könnumst við jú við laglínuna þegar á líður.

Bjarki Sveinbjörnsson

Grein um söngmál 1877

Sun, 4 Oct 2009 14:52:41 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Við munum nú halda áfram að gera okkur grein fyrir ástandi tónlistarmálanna á 19. öld. Við höfum heyrt ýmislegt í því sambandi og þar á meðal tvær smásögur sem lýsa viðhorfum úrtölumannanna sem engu vildu breyta og sáu skrattann í öllum framförum. Í seinasta þætti heyrðum við aðeins af Pjetri Guðjohnsen og því sem hann gerði til þess að ýta undir framfarir í tónlistarmálunum, en eins og haft hefur verið eftir honum þá sagði hann að Ísland væri 500 árum á eftir ítölum í tónlistarlegum skilningi. Úr því Pétur nefndi Ítalíu þá er ekki úr vegi að leika ítalska tónlist sem samin var á 19. öld í þessum þætti. En við látum ekki þar staðar numið. Við skulum einnig rifja upp blaðagrein sem birtist í Norðanfara 20.mars árið 1877 þar sem Eyfirðingur fjallar um ástand tónlistarmálanna um það leyti og drepur á ýmislegt sem hann telur að geti orðið til bóta fyrir sönglíf þjóðarinnar. Það verður að segjast eins og er að óskir hans eru ekki miklar miðað við það sem við þekkjum í dag, rúmum 100 árum síðar, en um leið skulum við gera okkur grein fyrir að þær eru setta fram miðað við kunnáttu þjóðarinnar í iðkun tónlistar og að því leyti raunhæfar.

Í takt við tímann er vangaveltum pakkað inn í hárómantískt líkingarmál, m.a. um áhrif tónlistarinnar á líkamlega vellíðan, atgerfi og hug mannsins. Einnig koma fram ýmsar hugmyndir um kaup orgela í kirkjur landsins, minnst á séra Ólaf Pálsson, en hann er tónlistarsögu okkar mikilvægur því hann sem prestur, með reynslu úr dómkirkjunni sem hafði orgel, fluttist að Melstað árið 1871 og sá til þess að í kirkjuna kom orgel, fyrsta orgel í íslenska sveitakirkju og munum við fjalla nánar um það síðar. Þá koma fram óskir um útgáfu á 2ja-4ra radda sálmasöngsbóka, kennslubóka á orgel og leiðarvísi til að kaupa orgel í kirkjurnar.

En nú hefst lesturinn

Það mun mega fullyrða, að vjer Íslendingar höfum tekið talsverðum framförum í sönglegu tilliti, nú seinni árin, eða síðan farið var að kenna söng í latínuskólanum í nýja stýl; og þó mest og almennast síðan “hið Íslenska bókmenntafélag” gaf út “Sálmasöngs- og Messubók með nótum”, eptir Pjetur Guðjohnsen organista í Reykjavíkurdómkirkju (1861). Að vísu má telja “Leiðarvísir til að spila á langspil og til að læra sálmalög eptir nótum” eptir Ara sáluga Sæmundsen (prentaðan á Akureyri 1955), sem hinn fyrsta vísi nú á seinni tíð, til að kenna almenningi hjér á landi, reglulegri og rjettari sálmasöng, en áður var víðast hvar. Þess var líka öll þörf, því víða var orðið mjög hræðilegt og sorglegt, að heyra hvað ómyndir lögin voru orðin; og þó þessari bók, kunni að hafa verið margt ábótavant, tóku þó margir við henni fegins hendi og fóru kappsamlega, að læra sálmalögin eptir henni á langspil, sem voru smíðuð eptir, þeirri tilsögn, sem þar er gefin ásamt skýringu um strenglengd og tónbil í Eðlisfræðinni, bls. 196-201. Tókst mörgum manni þetta ágæta vel, eptir því um var að gjöra, og náðu lögunum alveg eins og latínuskóla kandidatar höfðu lært þau þar af Guðjohnsen. Þetta var órækur og gleðilegur vottur þess, að almenningur hafði löngun til að læra eitthvað í því tilliti, en hafði ekki þá í bráðina, annað betra við að styðjast. Útkoma bókar þessarar mun líka hafa heldur flýtt fyrir útgáfu hinnar, nl.[nefnilega] sálmalagabókar Guðjohnsens. Þessarar bókar var mikil þörf hjer, þar sem eins og allir vita, er svo lítið um kennslu fyrir alþýðu, bæði í söng og öðru, þeir eru líka margir sem hafa stafað sig furðanlega fram með að læra lögin, eptir þessari bók, og það margir tilsagnarlaust. Það er líka sannast, já það er gleðilegt, hvað söngurinn í kirkjunum hjer norðanlands (einkanlega í Eyjafjarðar og Þingeyjarsýslum), er orðin betri en fyrir 20-30 árum; hann má vissulega heita hátíðlegur hjá því sem þá var, og er nú þessi árin á hvað beztum framfara vegi.

Sannarlega mátti þakka Guðjohnsen þá framför og það líf, sem virðist vera að færast í sönglistina hjer, hjá oss, nú seinustu árin, og það er líka víst , að hann vinnur kappsamlega, sitt hið fagra dagsverk, eins og getið er um í ágætri ritgjörð um söng í Norðanfara 15. ári 78. bls, þar segir meðal annars:

“Það hafa víst flestir tekið eptir því, hve söngurinn verkar lífgandi og fjörgandi á manninn, hann vekur allar fagrar og háleitar tilfinningar í sálum vorum, hann er stundum svo blíður og viðkvæmur, að hann vekur sæta angurblíða og sára þrá, en stundum grípur hann með ofsa í hverja taug vora, gjörir krapta vora tröllaukna svo vjer færumst í ásmegin og finnum afl færast í hvern vöðva, og getum barist mót öllu böli og andsteymi, til framkvæmda og fullkomnunar. Það má sjá mörg dæmi þess í veraldarsögunni, að fagrir þjóðsöngvar hafa opt gjört ótrúlega mikið til þess, að efla frelsisást manna, og örfa þá til að berjast fyrir rjettum málstað, og breiða um leið einhvern skáldlegan töfrablæ yfir alla tilveru þjóðanna, sem er nauðsynlegur þar, sem menn leita til hinna æðstu og beztu framfara í andlegu og verklegu tilliti”

Já, hvað getur maður fundið ánægjulegra, og meira uppörfandi, en að heyra fagra söngva? Hvað er unaðssamara í lífi voru, en að koma í guðshús, og heyra þar góða og hjartnæma sálma sungna vel og rjett, með hátíðlegum og hrífandi lögum? Hvað getur hrifið hjarta mannsins meira eða fremur komið því til að auðmýkja sig fyrir Drottni? Mjer finnst alls ekkert, jeg hefi verið svo frá því jeg man fyrst til mína, að það hafi verið hinar unaðarfyllstu og sælustu stundir lífs míns, sem jeg hefi verið í kirkju og heyrt þar vel sungna hina hjarnæmu sálma, tel jeg víst að svo muni fleiri vera, sem sje að fagrir söngvar geti hrifið hjörtu þeirra, mest af öllu, og þessvegna ættum vjer að leggja allt kapp á, að kirkjusöngur vor, fari allsstaðar sem allrabezt fram.

Þess er því meiri þörf, sem telja má víst, að kraptmikilli kenningu guðsorða fari ekki fram í landi voru, og víst er það, að svo lítur út, sem kennimenn vorir, sumir hverjir, sjeu fátækari af “bænum”, en áður voru þeir, þegar aldrei heyrist lesin bæn á stólnum, eptir prjedikun, og ekki svo mikið sem á hátíðum. Þjer munuð segja að það sjeu fá orð í fullri meiningu, hvort heldur það er eitt vers eða fáein bænarorð, og ekki þurfi aðrar bænir, en Drottinlega bæn. En jeg vil aptur á móti spyrja. Munu allir heyrendur geta skilið allt, sem Drottinleg bæn felur í sjer, þó þeir heyri hana lesna (á stundum nokkuð fljótt); og til hvers eru þá bænir prentaðar á voru máli? eða er það einungis til brúkunar í heimahúsum? Kirkjurnar eru þó bænahús, eins og allir vita, og jeg veit að engum þætti lítið til koma, að heyra lesna einhverja af beztu bænum vorum á prjedikunarstól, að minnsta kosti á hátíðum (til hátíðabrigða), og bænadögum.

Það er nú vitaskuld, að hreinn raddsöngur getur verið fagur og fullnægjandi, en þó finnst mjer síðan jeg heyri hljóðfæri brúkað við guðsþjónustu í kirkju, að söngurinn fari enn þá reglulegar fram, og verða meira hrífandi og vekjandi við það sem mannraddirnar blandast saman við hljóðfærishljóminn. það var þessvegna aðal-tilgangur minn með línum þessum, að hvetja til að söfnuðir og umsjónarmenn kirkja leggðust á eitt, allstaðar eða sem víðast, að kostur er á, og útveguðu sjer “Orgel-harmonium”, sem væru síðan brúkuð til að stýra söng við guðsþjónustuna í kirkjunum; því það mundi að minni hyggju mest og bezt laga sálmasöng vorn.

Þegar hinn góðfrægi dómkirkjuprestur og prófastu, síra Ólafur sálugi Pálsson flutti frá Reykjavík norður að Melstað 1871, sýndi það sig brátt, hver áhrif hið rjetta fagar hljóð, (sem felst í orgelspili og sem hann hafði vanist í mörg ár í R.vík) hafði haft á hann, þar sem hann þegar á fyrsta eða örðu ári á Melstað, útvegaði “Orgel-Harmonium) í kirkjuna þar, sem síðan hefir verið brúkað, og mun þó hafa verið völ á betra söngfólki þar, en víða annarstaðar. Þetta var mikið loflegt og eptirbreytnisvert fyrirtæki, sem líka leiddi til þess að þeir fetuðu þegar í spor hans. Möðruvallarklausturskirkju-söfnuður varð þannig næst til að skjóta saman fje til sama fyrirtækis og sendi mann vetur að Melstað til að læra nauðsynlegasta grundvöll í orgel-spili og keyptu svo orgel, sem síðan kvað vera brúkað þar í kirkjunni, við guðsjónustugjörðina. Svo hafa Akureyrarmenn og fleiri söfnuðir hjer í nærsýslunum, breytt eptir þessum framfara-fyrirtækjum. Það er líka víst, að margir söfnuðir hjer um nærsveitir, hafa hið sama fastlega í huga. Það er ósk mín og von, að sem víðast og bráðast verði útveguð orgel í kirjurnar, og væri það þörf, fögur og mikil framför í sönglistinni hjá oss, sem söngmenntunin er svo lítil, að bráðra umbóta þarf við, þá mundi hin unga kynslóð vor, læra lögin fljótt og rjett, og söngmenntunin fara dagvaxandi.

CD-9853 Diskur 1 Band 11 12:17

Við heyrðum Leslie Howard leika umritun Franz Liszt á nokkrum stefja Rossinis.

Þegar orgelin fara að fjölga hjer hjá okkur, þá kemur brátt í ljós, að okkur vantar: sálmalagabók á voru máli, með 2, 3 eða 4 röddum, því það er bæði mikið óviðfeldið og óþjóðlegt, að brúka erlenda sálmalagabók. Þar til og með, hefir hin danska Choral-bók ekki nema rúman helming af vorum sálmalögum. Svo þó hún sje keypt, þá þurfum vjer ekki og getum ekki notað hana nema að sumu leyti, en er þó afadýr (8 kr) vantar því samt fjöldamörg af hinum fögrustu lögum vorum, sem jeg veit ekki af, að sje neinstaðar til með röddum, nema Pjetur Guðjohnsen kynni að eiga eitthvað þessháttar (og það mun vera víst).

Jeg leyfi mjer þess vegna að skora á þann eða þá menn af löndum vorum sem til þess eru færastir ( Jeg tel þar til orgnasta Pjetur Guðjohnsen, Svb. Sveinbjörnsson í Edínaborg, og Jónas Helgason í Ryekjavík; fleiri þekki jeg ekki, þó kunna þeir vel að vera til. Það er mjög loflegt hvað Jónas hefir komizt áfram í sönglistinni, mest af sjálfsdáðum. Ritum hans hefir líka verið mjög vel tekið, og er óskandi og vonandi, að fjelagið “Harpa” gjöri sitt bezta til að gefa út, að minnsta kosti, eitt eða tvö hepti á ári, álíka stór og þau sem komin eru, jeg veit að margir vona eptir þriðja heptinu, með hverri ferð, og bendir það á að meira þessháttar yrði þegið með þökkum), hið allrafyrsta að gefa út sálmalagabók á íslenzku með 2, 3, eða 4 röddum; þyrfti hún þá líka að vera nægilega rík af þeim lögum, sem nú eru brúkuð við sálma í öllum sálmabókum vorum, sem eru: nýja sálmabókin, Passíu- og Hugvekjur-sálmar, sálmar síra Helga og fleira, líka þyrftu hún að hafa inni að halda, sem flest lög við suma bragarhætti vora, þar eð efni sálmanna er svo margbreytt.

Slíkrar bókar er nú orðin bráð þörf þar sem orgel eru nú brúkuð í einum 10-12 kirkjum hjer á landi, sem jeg veit af, og þar að auki eru mörg kirkjufjelög, sem hafa í hug, að fá orgel hið bráðasta í kirkjur sínar, líka veit jeg nokkra menn, sem vilja læra fylgiraddir við lög; já, það væri mikið ánægjulegt, að eiga á voru máli sálmalagabók með 3 og 4 röddum. Þar sem velviðeigandi íslenzkir textar væru lagðir undir lögin, og sem væri eins vel vönduð að öllu leyti, eins og Bergreens Choral-bók er 5. útgáfa.

Jeg þykist líka vera viss um að P.G. yrði ljúft, að vinna að útgáfu þesskonar bókar, þess heldur, sem hann segir í formála sálmalagabókar sinnar: “Að mínu leyti hefði jeg að vísu helzt óskað, að gefa út bók þessa, með 2, 3 eða 4 röddum, en bæði er það, að hún hefði þá orðið miklu meira en helmingi dýrari, svo að fyrirtæki það, hefði ekki á nokkurn hátt getað borið sig, og líka hitt, að hætt er við, að fleiri raddir kynni að villa þá, sem fyrst fara að reyna til að komast niður í söng eptir bókinni, frá rjettum vegi. Jeg álít líka um sinn ekki alllítið unnið við það, ef almennigi gæti orðið lið í bókinni, eins og hún nú liggur fyrir, og í raunini er þess öldungis ekki að vænta, að menn geti styrktar- og tilsagnar- laust lært af henni meira en lögin, þó hún væri með fleiri röddum.” “Þegar stundir líða fram, mun það koma í ljós hvort sálmalögin, útsett fyrir tvær eða fleiri raddir, geta komið að liði eða orðið meðal til þess að koma samsöng á lopt, hjer á landi, og mun jeg þá, ef lifi, leitast við að ráða bót á þeirri þörf, sem í því efni kynni að láta sig í ljósi”.

Jeg get nú ekki sjeð, að bókin þyrfti að vera mjög dýr, þar eð svo mörg af lögunum mætti prenta, rjett eptir Berggren, og máske nokkur eptir öðrum útlendum Choral-bókum. Það yrðu líklega eitthvað 140-160 sálmalög alls; nú, ef miðað er við söngva Jónasar Helgasonar, sem innihalda 27 lög fjórrödduð, þá yrði hún eitthvað 5-6 sinnum stærri; en bæði má nú gjöra ráð fyrir dýrari pappír, og gis-settari nótum í Choral-bókinni: þó hún yrði 5 eða 6 kr., álít jeg það stórum mun betra, en kaupa hina dönsku Choral-bók, sem þó hefir ekki nærri öll lögin. Það yrði sannarlega fagur minnisvarði yfir Guðjohnsen, ef þvílík bók kæmi út eptir hann, áður en hann safnast til feðra sinna.

Það er næsta tilfinnanlegt, að oss Íslendinga vantar nær því alla þekkingu í hljóðfærafræðinni, eða með öðrum orðum: vjer þekkjum svo fá hljóðfæri, og vitum þessvegna ekki hvaða hljómbreytingar og tilbreytni hinum ýmsu hljóðfærum eru eiginleg. þannig veit jeg margann, sem þó er að myndast við að spila á “harmoniku” að hann viti ekki hvað tónar hennar heita, o.s.frv. og er það þó nú orðið algengasta hljóðfærið, og fáir munu þeir að tiltölu sem hafa nægja þekkingu, til að velja sjer gott hljóðfæri, t.a.m. “Harmoninum”, og þetta er þó nauðsynlegt, ef vjer ætlum að fara að útvega oss þau, í flestar kirkjur vorar. Enn, því er miður, að jeg get ekki gefið fræðandi upplýsingar í þessu tilliti, nema hvað jeg veit að þau (Harmonium) kosta í Danmörku 60 – 1200 króna, og að þau dýrar og stærri, hafa mikla yfirburði yfir hin, bæði í hljóðmagni og ýmsri tilbreytni. Jeg hugsa eptir því sem jeg get komizt næst, að Harmonium fyrir 2-300 kr. nægi í flestar hinar smærri kirkjur, en aptur mundi ekki veita af 4-600 kr. hljóðfæri í hinar stærri, að jeg ekki tali um hinar allra stærstu.

Það væri mikið fróðlegt og nauðsynlegt ef einhver af löndum vorum, sem vel væri heima í þekkingu á ýmsum hljóðfærum, vildi gefa út á prenti nákvæma lýsingu af nokkrum þeirra, sem væri helzt hæfileg fyrir okkur Íslendinga, einkum “Orgel-Harmonium”, og þyrft sú lýsing að vera sem fullkomnust og auðskildust, og sjálfsagt ætti þar með að fylgja áætlun um, hve stórt eða dýrt orgel þarf í það hús, sem rúmar svo eða svo mörg teningsfet, t.a.m. 6000 til 30.000 teningsfeta; líka mundi vel við eiga, að geta um hvar bezt væri að kaupa þessi hljóðfæri, eptir verðgæðum og vöndun allri. Einnig væri mjög æskilegt, að gefin væri út á prenti ritgjörð, sem gæti verið skóli handa þeim, er vilja læra að spila á hljóðfæri; það er svo herfilegt til þess að vita, að ekkert ritkorn skuli vera til á voru máli, sem kennir þesskonar list; að jeg ekki tali um leiðbeiningu handa þeim, sem hafa fagrar og vellagaðar söngraddir, t.a.m. hvernig þeir eigi að beita röddinni við ýmsa tilbreytni og tækifæri, hvað eigi mest að læra, og hvað mest að varast. Það er næsta fögur gáfa að hafa fagra og liðuga söngrödd, og það er líka næsta fögur list að kunna vel að syngja, og það má fullyrða, að það er ekkert til, sem hrífur hjartað meira, eða lyptir hug og hjarta framar til hæða, en fagrir söngvar, og þessvegna ættum vjer, að leggja allt kapp á að efla sönglistina, sem svo lítt hefir verið stunduð hjer hjá oss, hjá því sem er í öðrum löndum.

Já, kæru landar, kostum alls, vilja og kapps til að efla og glæða sönglega menntun hjer á landi voru; þjer sem eruð þess umkomnir, að geta sagt til og leiðbeint öðrum með því: að stofna fjelög til söngæfinga í kirkjusóknum, (þjettbyggðum sveitum og hverfum) og takst sjálfir á hendur tilsögnina, eða fá aðra betri til þess; en þjer sem hafið hæfileika til að nema, með því: að sæta fúslega hverju tækifæri sem býðst til að læra og taka æ meir framför og fullkomnun, og líka vera fúsir til að ganga í fjelög til eflingar sönglistinni og leggja nokkuð í sölurnar efnalega, þar sem þjer sjáið, að það miðar söngmenntuninni til þroska og sjálfum ykkur til sóma. Vjer verðum að hafa allan áhuga á þeim fyrirtækum, sem vjer höfum byrjað, eða kunnum að byrja, þjóð vorri til menntunar og þrifa, því ef áhugann vantar, gengur allt svo seint og þunglamalega (ef nokkuð miðar áfram) þar er því mikið undir áhuganum komið, hve miklum þjóðþrifum vjer getum náð í hverju sem er, því kraptur sjálfra vor er næsta mikill ef vjer beitum honum rjett og vel, og “sigursæll er góður vilji”

Ritað í febrúarmánuði 1877

Eyfirðingur.

Bjarki Sveinbjörnsson

Alþingishátíðarkanta Emils

Sun, 4 Oct 2009 13:30:03 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Árið 1930 er um margt tímamótaár í sögu íslenskrar tónlistar og tónlistarflutnings. Það ár hóf Ríkisútvarpið reglulegar útsendingar sínar, tónlistarflutningur skipaði veglegan sess á Alþingishátíðinni og Tónlistarskólinn í Reykjavík var stofnaður. En þeir viðburðir sem nefndir hafa verið hér að ofan áttu allir sinn aðdraganda - sína umræðu, sinn undirbúning. Við skulum nú í upphafi þessa þáttar, sem tileinkaður er listamanninum Emil Thoroddsen sem hefði orðið 100 ára 16. Júní ssl. og Alþingishátíðarkantötu hans, vitna í grein sem hann skrifaði í Vörð, blað sem gefið var út af Miðstjórn íhaldsflokksins, 3. Janúar árið 1925 þá nýkominn heim frá námi í Þýskalandi. Hann lýsir ástandinu í íslensku tónlistarlífi á þennan hátt:

Nú er að lifna fyrsta glæta sjálfstæðrar íslenskrar tónlistar, og verður ekki sagt enn, hverja stefnu þróun hennar muni taka, en hjer skal reynt að benda stuttlega á leið og vegu, er mættu verða gengi listarinnar heillavænlegir. Þjóðlegur er sá vísir ekki, sem fyrir hendi er, og ekki hægt að tala um neinn íslenskan skóla enn. Þau fáu tónskáld, sem hafa risið hjer á seinni árum, hafa átt erfitt uppdráttar. Bægir sumum vankunnátta, enda ekki fært nokkrum tónlistarmanni, að fá hæfilega ment hjer á landi. Sveinbjörn Sveinbjörnsson hefir sjeð það ráð vænst, að dvelja daga sína erlendis, og hefir það ekki orðið til þess, að list hans yrði þjóðlegri. Hún hvílir enn á grundvelli Schumann-Mendelsohnskólans, hefir hina innilegu klassisku “cantilene” Mendelsohns til að bera, en þrátt fyrir formfegurð söngva (og sjer í lagi kóra) hans, og vinsældir þeirra um land allt, er ekki hægt að sjá fram á, að sú stefna verði áhrifamikil um ókomna tónlist. Sigfús Einarsson hefir í söngvum sínum notað þjóðleg efni. Er raddsetning hans tískari en Sveinbjörns Sveinbjörnssonar, en hann stendur að baki því tónskáldi að eðlisgáfum og “kontrapuntiskri” kunnáttu. Aðrir sem komið hafa fram á sviðið í tónskáldagerfi, syngja af hjartans lyst, oft af gáfum, en sjaldnar af kunnáttu. Enginn þessara manna hefir, svo jeg viti , ráðist í stærstu form listarinnar. Það er engin íslensk ópera til, engin sinfonia, ekkert oratorium, og erlend verk af því tagi, hafa aldrei heyrst hjer í heild. Skilyrðin til þess eru ekki fyrir hendi. Það skortir fastan lærðan kór, það skortir orkestur. Þess er ekki að vænta, að tónskáldin smíði verk, sem engin von er um, að geti komist fyrir almenningsheyrnir. En meðan listamennirnir þurfa að leita sjer athvarfs út um víða veröld og fyr en komin er á hjer í Reykjavík föst miðstöð íslensk tónlífs, verður engin íslensk hljómlist til.

Hér ber að ítreka, að grein þessi er skrifuð í ársbyrjun 1925.

Tveimur mánuðum síðar, eða í mars 1925 skipaði ríkisstjórnin þriggja manna nefnd til að gera tillögur um framkvæmtir og ráðstafanir á Þingvöllum vegna hinnar væntanlegu Alþingishátíðar. Tveimur árum síðar, eða 1927 var valin þriggja manna nefnd til að finna hátíðarljóð til flutnings við hátíðarhöldin. Á sama tíma voru valdir 5 menn til að gera tillögur um lög við hátíðarljóðin og um önnur söngmál. Þeir sem valdir voru í þessa tónlistarnefnd voru Árni Thorsteinsson, Jón Halldórsson, Jón Laxdal, Páll Ísólfsson og Sigfús Einarsson. Sigfús var ári síðar skipaður söngstjóri Alþingishátíðarinnar og rækti hann starf sitt af alúð og einlægni.

Um hátíðarljóðin er það að segja að haustið 1927 lá fyrir frumvarp til auglýsingar, eins og það er kallað í heimildum, um hátíðarljóð fyrir Alþinginshátíðina og hljóðaði það svo:

Einn þáttur hátíðarhaldanna á Þingvöllum 1930 á að vera söngur og flutningur hátíðarljóða (kantötu). Er ort sé til minningar um 1000 ára afmæli Alþingis. Nú er skorað á þau íslenzku skáld, er freista vilja að yrkja slík ljóð, að senda þau til hátíðarnefndarinnar fyrir 1. Nóvember 1928. Svo er til ætlazt að íslenzkum tónskáldum verði síðan boðið að semja lög við þann ljóðaflokk, sem beztur verður dæmdur. Því verðu m.a. lögð áherzla á, að ljóðin séu sönghæf, auðvitað að undan skildum framsagnarþætti (recitativ). Að öðru leyti verður hver höfundur að vera sjálfráður um lengd og skipan ljóðanna. Kvæðin skulu send vélrituð og nafnlaus, en merkt einkunn. Nafn höfundar skal fylgja í lokuðu umslagi, er merkt sé sömu einkunn og kvæðið. Fyrir þann ljóðaflokk, er kosin verður til söngs um aðalhátíðina, verða greidd 2000 króna verðlaun, en 500, og 300 kr. Fyrir tvo flokkana, sem næst þykja komast, enda ráði hátíðarnefndin yfir öllum hinum verðlaunuðu flokkum fram yfir hátíðina til söngs, flutnings og prentunar, og er höfundunum sjálfum ekki heimilt að birta þá fyrr en hún er um garð gengin.

Tilvitnun lýkur.

Niðurstöður þessarar samkeppni varð sú að enginn einn ljóðaflokkur bar af hinum en dómnefndin valdi að lokum þrjá flokka. Þeir voru eftir Einar Benediktsson, Davíð Stefánsson og Jónnes úr Kötlum. Að loknum viðræðum við skáldin um lítilsháttar breytingar á ljóðunum varð niðurstaðan sú að Davíð Stefánsson og Einar Benediktsson fengu fyrstu verðlaun fyrir sín ljóð, en Jóhannes úr Kötlum fékk önnur verðlaun.

Nú var komið að því að efna til samkeppni um kantötu við verðlaunaljóðin. Þó svo úrslit lægu ekki fyrir í samkeppninni um verðlaunaljóðin, en skiladagur þeirra var 1. Nóvember 1928, þótti ekki fært að bíða eftir þeim áður en tilkynning um samkeppni um samningu kantötu við þau bar birt. Í september 1928 kom svohljóðandi tilkynning frá söngmálastjóra, Sigfúsi Einarssyni í dagblöðum í Reykjavík:

Skorað er á þau íslenzk tónskáld, heima og erlendis, er vilja freista þess, að semja lög við ljóðaflokk þann (kantötu) er flutt verður á Þingvöllum 1930, að senda hátíðarnefndinni skriflega tilkynningu um það sem fyrst, og verður þeim þá sent afrit af ljóðum þeim, sem valin verða, jafnskjótt sem dómur er upp kveðinn, en það mun verða í nóvembermánuði næstkomandi. Tilkynningunni skal fylgja skuldbinding keppenda um að birta ekki kvæðin né láta af hendi afrit af þeim. Lögin skulu samin fyrir blandaðan kór (sópran, alt, tenór, bassa) og litla symfóníu-hljómsveit, með allri þeirri tilbreytni um notkun söngraddanna, sem ljóðin gefa tilefni til og tónskáldin kunna að óska. Píanóundirleikur skal þó talinn góður og gildur með þeim skildaga, að höfundur beri kostnaðinn af því, að búa hann í hendur hljómsveit (instrumentera hann), ef verk höfundar verður tekið til söngs við aðalhátíðina, og dregst þá kostnaðurinn frá verðlaununum. Lögin ber að senda Alþingishátíðarnefndinni fyrir 1. Október 1929, nafnlaus, en merkt einkunn. Nafn tónskáldsins skal fylgja í lokuðu umslagi, er merk sé sömu einkunn sem lögin. Fimm mánuðum áður, eða í síðasta lagi 1. Maí 1929, skulu keppendur tilkynna nefndinni, hvers af þeim má vænta, svo að hún getir gengið úr skugga um það, að verkinu miði áfram. Hátíðarnefndin mun leggja til við Alþingi, að greiddar verði 2500 kr. (1. Verðlaun) fyrir þann lagaflokk, er kjörinn verður til söngs við aðalhátíðina, en 1000 kr. (2. Verðlaun) fyrir þann, sem næstur því kemst, enda ráði hátíðarnefndin yfir báðum flokkum fram yfir hátíðina, og er tónskáldunum sjálfum óheimilt að birta lög sín, flytja eða láta aðra flytja þau opinberlega fyrr en henni er lokið. Ef keppendur kynna að óska skýringar um eitthvert atriði, sem að ofan getur, má senda nefndinni tilmæli um þær, og mun hún þá sjá fyrir því að upplýsingar verði gefnar, eins og um er beðið.

Tilvitnun lýkur

Nokkur atriði eru áhugaverð í þessari auglýsingu, og einkum þó eitt sem vitnar til ástandsins í tónlistarmálum á þeim tíma. Tekið er fram að lögin skuli semja fyrir “blandaðan kór”. Í sviga hér á eftir er skrifað - sópran, alt, tenór, bassi - raddskipun blandaðs kórs. Ástandið í kóramálum var einmitt þannig á þessum árum og áratugunum á undan, að engir blandaðir kórar fundust og fyrir mörgum var það hugtak alsendis ókunnugt. Karlakórar höfðu verið allsráðandi kóraform í áratugi og söngur kvenna í hóp nánast óþekktur nema þá í kirkjum. Til gamans má geta þess að ákveðið var að koma saman 100 manna blönduðum kór til syngja á hátíðinni. Prófaðar voru 138 konur og úr þeim hópi valda 60 í kórinn. Ekkert vandamál var að fá konur til þátttöku í kórnum - en öðru máli gegndi með karlana. Karlakóraveldið í landinu var slíkt að ekki var hægt að finna karlmenn sem gátu sungið nema inna raða þeirra. Af 35 karlmönnum sem buðu sig fram til prufsöngs reyndust að eins 3 nothæfir. Leitað var því til þriggja karlakóra í Reykjavík um aðstoð við góðar karlaraddir en viðbrögðin ullu vonbrigðum. Einn kór, söngfélag stúdenta svaraði ekki fyrirspurninni, en hinir tveir, karlakór Reykjavíkur og Karlakór K.F.U.M. vildu gjarnan syngja með í blönduðum kór, en þá aðeins sem heild og þá sem sjálfstæður hópur, því þeim var í mun að sýna það sem þeir kölluðu - tónlistarlegan þroska sinn. Niðurstaðan vað sú að karlakór K.F.U.M. var ráðinn til verksins eftir heilmiklar samningaumleitanir, gegn ákveðinni greiðslu, og þar með var kominn á stofn 100 manna kór undir heitinu Þingvallakór. Í framhaldi af þessu má til gamans geta að 50 manna úrvalshópur úr þessum kór tók þátt í Norrænu söngmóti í Kaupmannahöfn árið 1929. Í stuttu máli, þá sigraði þessi kór á mótinu þó svo ekki hafi verið um neitt keppnismót að ræða. Olli frammistaði kórsins undrun og ánægju allra þátttakenda sem viðstaddir voru. Gekk svo langt að hljómplötufyrirtækin His Masters Voice og Plyphon buðu kórnum að syngja öll lögin sem hann söng á mótinu inn á hljómplötu. Urðu endalokin þó þau að meðlimir úr Karlakór K.F.U.M. neituðu að syngja inn á hljómplötu í fyrsta sinni nema undir stjórn söngstjóra síns, það er að þeir álitu sig sjálfstæðan hóp óháðann heildinni. Óþarfi er að benda á hve heimildin um tónlistararfinn okkar á þessum tíma gæti verið okkur mikils virði í dag ef við ættum söng þessa frábæra kórs í hljóðritunum. Verður hugtakið heimóttaskapur ofarlega í huga þegar hugsað er til höfnunar karlakórsmanna.
Til að nálgast kantötumálin að nýju má geta þess að dómnefndinni bárust 7 kantötur. Þær komu frá tónskáldunum Bjarna Þorsteinssyni, Emil Thoroddsen, Sigurði Þórðarsyni, Björgvin Guðmundssyni, Sigurði Helgasyni í Kanada, Páli Ísólfssyni og Þórarni Jónssyni. Um kantötumál Jóns Leifs verður ekki fjallað hér en áhugasamir geta kynnt sér þau í grein í Morgunblaðinu frá því 11. Október 1996.

Einhverjir fleiri munu hafa samið kantötur í tilefni af Alþingishátíðinni þó þeir hafi ekki sent þær inn. Í bókinni Saga Íslendinga í Vesturheimi segir m.a. að Jón Friðfinnsson hafi verið eitt af vinsælustu tónskáldum sem Vestur-Íslendingar hafi eignast. Í bókinni kemur einnig fram að Jón hafið samið kantötu við Alþingishátíðarljóð Davíðs Stefánssonar árið 1930. Einnig kemur fram að kantatan hafi verið flutt í Winnipeg árið 1936 og þar flutt af The Icelandic Choral Society. Er þessa verks minnst sem síðasta og merkilegasta verks Jóns Friðfinnssonar, en hann lést árið 1936.

Um ljóðin má segja að miklu fleiri tónskáld tóku við ljóðunum og má í því sambandi nefna Árna Thorsteinsson, Höskuld B. Ólafsson, Jón Leifs, Jónas Tómasson, Reynir Gíslason í Kaupmannahöfn, en hann endursendi ljóðin og einnig eru til heimildir um að ljóðin hafi verið send Þórdísi Ottesen í Kalíforníu.

Þær kantötu sem bárust söngnefndinni fór Sigfús Einarsson síðan með til Kaupmannahafnar en haustið 1929 hafði verið skipuð dómnefnd til að meta þær sjö kantötur sem borist höfðu. Í nefndinni sátu Sigfús Einarsson, Haraldur Sigurðsson píanóleikari í Kaupmannahöfn og danska tónskáldið Carl Nielsen. Til gamans má geta þess að nú í vetur fann ég í húsi einu fyrir norðan Kaupmannahöfn svarbréf það frá Carl Nielsen er hann sendi Sigfúsi Einarssyni við fyrirspurninni um að sitja í dómnefndinni. Í því segir m.a. í lauslegri þýðingu minni:

Hvað varðar fyrirspurn þína við ég aðeins segja það að það mun gleðja mig að sitja í dómnefndinni í samkeppninni um hátíðarkantötu í tilefni af 1000 ára afmæli Aþingis saman með þér og Haraldi Sigurðssyni.

Tilvitnun lýkur

Sigfús Einarsson sigldi síðan með skipinu Lýru 17. Október 1929 með kantöturnar í farteski sínu. Eftir að hver um sig hafði farið yfir kantöturnar, og síðan sameiginlega bað Sigfús Einarsson Carl Nielsen að rita greinagerð sem allir síðan undirrituðu 8. Nóvember 1929. Greinagerð þessi birtist í dagblöðum í Reykjavík og hljóðaði svo að undangengnum formála frá Undirbúningsnefndinni:

Vér undirritaðir, er kvaddir vorum til þess að dæma um hátíðasöngva í tilefni af 1000 ára afmælis Alþingis, leyfum oss hér með að tilkynna, að vér hófum starf vort 26. Október þetta ár og að vér í dag höfum orðið ásáttir um eftirfarandi tillögur: Það varð oss, hverjum um sig, brátt ljóst, að af öllum eim verkum, sem send voru, mundi ekki verða nema milli tveggja að velja, sem báru tvímælalaust af hinum, sem sé hátíðarsöngvar Páls Ísólfssonar, er hann hafði að öllu leyti gengið frá í píanó-búnaði, og Emils Thoroddsens, er hann hafði að nokkru búið fyrir hljóðfæraflokk, en ekki eru fullsamdir, með því að lítið eitt vantar á niðurlag tónsmíðarinnar. Var þó ekki tekið tillit til þess við dómsúrslitin. Eftir sameiginlegan lokafund um málið er niðurstaða vor sú, að tónsmíð Páls Ísólfssonar sé bezt fallin til flutnings á hátíðinni, með því að hún gerir hvorttveggja, að lýsa gáfum og hagleika, og er auk þess skýr að framsetningu og auðskilin að efni. Þó getum við ekki afdráttarlaust metið honum fyrstu verðlaun fyrir verkið, nema hann vilji gera breytingu á tilteknum minni hátta atriðum, sem honum mun verða bent á. Þegar þessar breytingar hafa verið gerðar, svo að oss þyki fullnægjandi, leggjum vér til, að verk Páls Ísólfssonar hljóti 1. Verðlaun og verk Emils Thoroddsens 2. Verðlaun. Vér viljum um leið taka það fram, að einstaka þættir í tónsmíð Emils Thoroddsens hafa vakið alveg sérstaka athygli vora fyrir sakir hugkvæmni þeirra og skáldlegu tilþrifa, sem þar verður vart. Bregður þar og fyrir frumlegum blæ, sem kemur mönnum á óvart. En kunnátta og leikni er því miður ekki á borð við eðlisgáfu hans. Höfum vér því, að vandlega athuguðu máli, komizt að framanritaðri bráðabirgðaniðurstöðu.
Kaupmannahöfn 8. Nóvember 1929

Carl Nielsen, Sigfús Einarsson, Haraldur Sigurðsson.

Tilvitnun lýkur.

Í lýsingu Páls Ísólfssonar á Emil Thoroddsen í bókinni Hundaþúfan og hafið segir Páll á einum stað: Hann var bara séni og gat ekki að því gert, það er allt og sumt.

Eins og fram kemur í niðurstöðu dómnefndarinnar eru eðlisgáfur Emils dregnar fram í sambandi við kantötuna. Emil er þarna um þrjátíu ára að aldri og er verkið fyrsta og stærsta tónsmíðin sem hann nokkru sinni tókst á við að semja. Eins og fram kom í upphafi þáttarins á lýsingu hans á tónlistarlífinu á Íslandi fjórum árum áður þá hafði tónverk af þessari stærð og í þessu formi ekki verið samin hér á landi áður og síðast en ekki síst, þó svo einhverjum hefði dottið í hug að semja slíkt verk, þá voru ekki til kraftar í landinu til að flytja það. Því hlýtur það að hafa verið ögrun til listamannsins að fá slíkt tækifæri sem þarna gafst til að semja stórt verk - jafnvel verk af þeirri stærðargráðu sem maður réði vart við að semja frá tæknilegu sjónarmiði.

Eins og fram kemur í umsögn dómnefndarinnar, þá hafði Emil ekki að öllu lokið við verkið. Ef við vitnum að nýju í grein Emils sem lesið var úr í upphafi þáttarins þá skrifar hann þar: “Þess er ekki að vænta að tónskáldin smíði verk, sem engin von er um að geti komið fyrir almenningsheyrn”. Með þessi orð Emils í huga má ætla að hann hafi ekki séð ástæðu til að ljúka endanlega við verkið þar sem hann sá ekki fram á að það yrði flutt. Það áttu eftir að líða 24 ár þar til það heyrðist fyrsta sinni.

Emil Thoroddsen lést sumarið 1944 stuttu eftir að hann hafði unnið samkeppnina um lag á lýðveldishátíðinni. Hann upplifði því aldrei að heyra kantötu sína flutta.

Á 10 ára afmæli lýðveldisins, árið 1954 voru haldnir minningarhljómleikar í Þjóðleikhúsinu um Emil Thoroddsen. Samkvæmt heimildum þá átti Helgi Pálsson þá tillögu að því að Tónskáldafélag Íslands legði fram nokkurt fé til að láta fullgera kantötu Emils Thoroddsens. Jón Leifs fylgdi þessari tillögu eftir og var dr. Victor Urbancic fenginn til að leggja síðustu hönd á verkið, en eins og fram kom hér áðan þá náði Emil ekki að ljúka því. Dr. Urbancic hefur skilgreint á hvern hátt hann lauk við kantötuna. Hann lýsir vinnu sinni á eftirfarandi hátt í tilefni af frumflutningi hennar árið 1954:

Hátíðarljóðin 1930, sem hér eru flutt í fyrsta skipti í heild, voru ekki fullgerð af hendi höfundarins. Hann hefur samt gegnið nákvæmlega frá öllum söngröddum, bæði kórs og einsöngvara, að miðkafla og niðurlagi 12. Kviðunnar undanteknum. Hann hefur einnig gengið nákvæmlega frá hljómsveitarútsetningu 3., 4., 5., 7., 8., 9., 10., og 11. Kviðu og eru þessar kviður þar með algerlega eftir hann. Frá minni hendi eru 75 taktar söngs í 12. Kviðunni, sem styðjast þó við blýantsuppkast höfundarins. Frá minni hendi er auk þess að meira eða minna leyti hljómsveitarútsetning 2., 6. Og 12. Kviðu, þar sem höfundurinn hafði aðeins merkt hljóðfæraskipulag á stöku stað, en skildi annars staðar eftir auða takta eða jafnvel blaðsíður. Frá minni hendi er loksins 1. Kviðan að öllu leyti, en í hana hef ég notað efni úr 4., 5., og 12. Kviðu, þannig að jafnvel þessi kviða er byggð á hugmyndum tónskáldsins.

Að flutningi kantötunnar árið 1954 stóðu Tónskáldafélagið, sem kostaði frágang kantötunnar, Þjóðleikhúsið og 40 manna kór þjóðleikhússins, sem þá kom fram í fyrsta sinni fullskipaður, Sinfóníuhljómsveit Íslands, sem þá taldi einnig 40 manns, og Ríkisútvarpið. Stjórnandi var Victor Urbancic. Framsögn hafði Jón Aðils, og einsönvararnir Guðrún Á. Símonar, Ketill Jensson og Guðmundur Jónsson fóru með einsöngshlutverk. En það var fleira flutt á þessum tónleikum en sjálf kantatan. Hljómsveit undir stjórn Victors Urbancic lék Andante in memoriam eftir Emil Thoroddsen en það verk samdi hann í minningu móður sinnar. Ketill Jensson söng lagið Rís hér af helgum grunni sem er úr Háskólakantötu Emils og flutt var við vígslu háskólans árið 1940 og Guðrún Á Símonar söng þrjú þjóðkunn lög Emils í hljómsveitarbúningi Victors Urbancic, Vögguvísa, Komdu Komdu kiðlingur og Til skýsins en síðastnefnda lagið varð að endurtaka vegna hrifningar áheyrenda. Til merkis um þátttöku Ríkisútvarpsins í þessum flutningi má upplýsa að til er hljóðritun af þessum verkum sem nefnd eru hér sem gerð var á þessum tónleikum.

Bjarki Sveinbjörnsson

Emil thoroddsen

Sun, 4 Oct 2009 13:05:30 +0000

Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Emil Þórður Þórðarson Thoroddsen fæddist í Keflavík 16. Júní árið 1898. Hann var sonur hjónanna Þórðar Thoroddsen, sem þá var héraðslæknir í Keflavík, og Önnu Pétursdóttur konu hans. Fjölskyldan bjó nokkur ár í Keflavík, en fluttist síðar til Reykjavíkur þegar Emil var 6 ára og bjó hann þar að mestu leyti síðan, en faðir hans hafði þá fengið starf við hinn nýstofnaða Íslandsbanka. Strax 10 ára gamall var Emil orðinn nokkuð seigur að leika á píanóið. Hann lauk stúdentsprófi árið 1917 frá Menntaskólanum í Reykjavík. Í framhaldi af því sigldi hann til Kaupmannahafnar og nam þar listasögu. Brátt tók þó tónlistargyðjan yfirhöndina. Han fór til Þýskalands árið 1920 og lærði tónlist, bæði í Leipzig og Dresden til ársins 1924. Þá kom hann heim til Íslands og varð hljómsveitarstjóri Leikfélags Reykjavíkur árin 1925 - 1930 en þá fékk hann starf við hið nýstofnaða Ríkisútvarp. Hann var auk þess ritstjóri vikublaðsins Freyja á árunum 1927 - 28 og myndlistargagnrýnandi Morgunblaðsins á árunum 1926 - 33 og síðar gagnrýnandi um tónlist í sama blaði. Jafnhliða því starfi stundaði hann tósmíðar, útsetningar, og einnig skrifaði hann gamanleiki og listdóma. Þar að auki var hann aldeilis góður píanóleikari og lék undir hjá ýmsum listamönnum til fjölda ára.

Listhneigð Emils er engin tilviljun því hana sækir hann í ættir beggja foreldra sinna. Skáldskapargáfan er sótti í föðurættina, en Jón skáld Thoroddsen var afi hans, og tónlistargáfuna sótti hann í móðurættina en móðir hans var dóttir Pétur Guðjohnsen organista.

Hann varð snemma fær píanóleikari, en kennari hans var frú Kristrún Benediktsson sem var einn af helstu píanókennurum í Reykjavík á fyrstu árum aldarinnar. Kristrún þessi var dóttir Tómasar læknis Hallgrímssonar og Ástu Júlíu Thorgrímsen, verslunarstjóra á Eyrarbakka. Kristrún giftist síðar Árna Benediktssyni kaupmanni og tók þá upp ættarnafnið Benediktsson, en hafði áður kallað sig Hallgrímsson. Kristrún lék oft opinberlega, bæði sem undirleikari og einleikari á fyrsta áratug þessarar aldar.

Sem dæmi um píanóleik Emils má nefna að á fyrstu árum hans í menntaskóla lék hann Pathétique sónötuna eftir Beethoven og í lok Menntaskólanámsins lék hann Ungverska rapsódíu nr. 2 eftir list á skólaskemmtun. Vakti leikur Emils mikla aðdáun manna er til heyrðu. Til annarra afreka hans á menntaskólaárunum má nefna að hann stofnaði karlakór meðal samnemenda sinna í skólanum og stjórnaði honum sjálfur. Fyrir kom að hann semdi lög og raddsetti fyrir þennan kór. Skemmtileg saga er til frá skólaárum Emils í menntaskóla. Hún er eitthvað á þá leið að nemandi einn hafði fengið rektorsáminningu. Þótti nemanum þessi áminning óréttmæt og sagði sig úr skóla. Heilmikið uppistand varð í skólanum í framhaldi af þessu og ritaði m.a. einn nemandi rektor bréf þar sem hann sagði sig úr skóla í mótmælaskyni. Gekk þessi nemandi undir heitinu Sigurður svarti. Utanáskrift bréfsins var einkar sérstök en hún var: Til hins almenna menntaskóla, ef skóla skyldi kalla. Varð þessi utanáskrift Sigurði Grímssyni tilefni til yrkinga og varð þessi vísa til:

Sigurður svarti
sá er nú á parti!
Skálmar skólann allan
ef skóla skyldi kalla’anna.

Emil Thoroddsen samdi lag við þessa vísu í næsta sögutíma, en hann var þá í 5. Bekk og söng kórinn lagið á næstu skólaskemmtun. Var tiltekið hve auðvelt Emil átti með að semja lög, ekki síst þegar mikið lá við.

Eitt af því sem samnemendur Emils dáði hann fyrir var að sú fyrirhöfn og sá tími sem fór hjá þeim að tileinka sér námsefnið lá fyrir Emil sem opin bók. Einnig var haft eftir íslenskukennara Emils, Sigurði Guðmundssyni skólameistara að hann hefði aldrei fyrirhitt læisvein með ríkari stílgáfu sem Emil Thoroddsen.

Að loknu stúdentsprófi árið 1917 fór Emil til Kaupmannahafnar og lærði listasögu við háskólann þar á árunum 1917 - 1920. Samtímis sótti hann tíma í málaralist og tónlist. Myndlistarhæfileikinn hafði fylgt honum alla tíð og hafði hann lært sem ungur maður hjá Ásgrím Jónssyni. Sem dæmi um frama hans í myndlistinni, þá voru verk eftir hans tekin á sýningu í Charlottenborg.

Í bókinni Íslensk myndlist á 19. og 20. Öld segir Björn Th. Björnsson um Emil Thoroddsen sem myndlistarmann:

Ekki væru svo nefndir þeir íslendingar sem fengust við myndlist í hjástundum sínum á öndverðri þessari öld, að gleymt væri nafni Emils Thoroddsens tónskálds. Það var um Emil, sem um Jón Trausta, að hann fylgdi annarri og sterkari listköllun. Þó má með miklum líkum segja, að varla hefði hallazt á, hvora leiðina sem hann hefði valið, tónlistina eða myndlistina; svo auðsénir eru hæfileikar hans í þá átt.

Ennfremur segir í bókinni:

Þegar á unglingsárum fór hann að teikna og mála - nokkrar snoturlegar smámyndir eru til eftir hann frá 13 ára aldri - og hélt hann því fram öll menntaskólaár sín, en stúdentsprófi lauk hann 1917 og 18 ára að aldri. Að því búnu sigldi hann til Kaupmannahafnar þar sem hann las um hríð listasögu við háskólann, en hvarf síðan að tónlistarnámi í Þýzkalandi, og eftir heimkomuna helgaði hann sig tónlistinni nær einvörðungu.

Þótt Emil legði þannig að mestu niður myndlistariðju sína um líkt leyti og hann hóf tónlistarnámið, ritaði hann þó alla jafnan mikið um myndlist og var á tímabili, frá 1926 til 1933, aðalgagnrýnandi Morgunblaðsins um þau efni. Myndir Emils, jafnt þjóðsagnateikningar, vatnslitamyndir og olíumálverk, voru nokkrum sinnum á opinberum sýningum, m.a. þeim sem Listvinafélagið hélt um og eftir 1920. Það var þó ekki fyrr en í ársbyrjun 1953 sem yfirlitssýning á verkum hans var haldin (í Listvinasalnum í Reykjavík) og veitti hún glögga hugmynd um þennan þátt í listhæfni Emils. Blærinn yfir myndum hans er léttur og ljóðrænn, oft kryddaður græskulausri kýmni, og minnir mjög á frænda hans, Guðmund Thorsteinsson, hvort heldur er um að ræða bein áhrif eða náskylda skapgerð. Þótt þroskaferill Emils á myndlistabrautinni væri of skammur - eða of stefnulaus - til þess að móta fastan, persónulegan stíl, leynist ljúft og bjart viðmót höfundarins þar hvergi. Og sem slíkar eru myndir hans ávallt til skapyndis, hvar sem þær ber fyrir augu.

Tilvitnun lýkur.

Að framansögðu er ljóst að brugðið hefði getað til beggja átta hvor listgyðjan hefði getað tekið yfirhöndina - myndlistar- eða tónlistargyðjan.

Í tilvitnuninni hér að framan er bent á að blærinn í myndum Emils sé oft kryddaður græskulausri kýmni. Grunnt var á henni alla tíð og sagt hefur verið að hann hafi stundum teiknað skopmyndir af kennurum menntaskólans á töfluna og einnig gert önnur strákapör er vöktu kátínu fólks.

En tónlistin tók yfirhöndina og varð hún hans aðalstarf eftir að hann kom til Íslands að loknu námi erlendis.

Strax eftir heimkomuna, eða í byrjun janúar 1925 ritaði Emil heilmikla grein í Vörð sem ber yfirskriftina Framtíð íslenskrar tónlistar. Hann sér þá fyrir sér starfsmöguleika sína, sem virtust fáir. Á þeim tíma styrkti Alþingi efnilega menn til náms erlendis. En eins og Emil bendir á í grein sinni þá sé það eitt ekki nóg ef listamaðurinn verði síðan að flýja land að loknu námi. Hann skrifar:

Það verður að skapa skilyrði til þess, að hanni hafi ekki einungis, ofan í sig og á, heldur fyrst og fremst að hann geti beitt kröftum sínum á hlutverk, sem eru þess verð.

Tilvitnun lýkur

Hann sá fyrir sér tvennt sem gæti orðið tónlistarlífinu til framdráttar. Það fyrra var að stofna mótettukór við dómkirkjuna í Reykjavík. Hann sá fyrir sér að sópran og altraddirnar yrðu drengir sem teknir yrðu í barnaskólunum og tenórar og bassar yrðu fengnir úr menntaskólanum. Á þennan hátt sá hann fyrir sér að hægt yrði á tiltölulega skömmum tíma að flytja mótettur Bachs og messu Palestrina.

Hið síðara sem hann taldi að yrði tónlistarlífinu til framdráttar var hljómsveit - en benti á að það væri erfitt viðfangs. Píanó og harmóníum voru aðal heimilshljóðfærin á þessum tíma og sárafáir lærðu á fiðlu eða önnur hljómsveitarhljóðfæri. Hann segir það leitt hve stroklist sé lítt stunduð hér og bendir á að fiðla, víóla og selló hafi margt umfram píanó og harmóníum. Á þessu má sjá að umhverfið hefur ekki verið sem best á kostið fyrir mann sem kom heim að loknu nokkurra ára framhaldsnámi erlendis.

Þó liðu ekki mörg ár þar til Emil fékk fast starf og þá við útvarpið árið 1930. Sem útvarpsmaður vann Emil Thoroddsen ómetanlegt starf. Strax í byrjun gerðu útvarpsmenn sér ljóst að hafa þyrfti tónlistarmenn starfandi við útvarpið. Á 12 fundi útvarpsráðs, 10. Júlí árið 1930 stendur að Páll Ísólfsson taki að sér að gera tillögur um hljómlist og að hverju leyti væri unnt að nota starfskrafta Emils Thoroddsen og Þórarins Guðmundssonar og fleiri íslenskra listamanna. Um haustið, eða á 37. fundi útvarpsráðs sem haldinn var 16. nóvember kemur fram að ráðherra hafi ákveðið að ráða Emil Thoroddsen og Þórarinn Guðmundsson frá 15. Nóvember 1930 fyrir 600 króna þóknun á mánuði til hvors. Þar með hófst farsælt starf þeirra félaga við ríkisútvarpið.

Auk þess að vera aldeilis ágætur píanóleikari þá var hann einnig mjög góður útsetjari. Hann var afkastamikill í þeim efnum, var fljótur að vinna og gerði vel, einkum þó ef verkefnin voru honum hugleikin. Emil náði að útsetja einar 80 syrpur af þjóðlögum og lögum íslenskra tónskálda fyrir m.a. útvarpshljómsveitina og voru þær fluttar í dagskránni í mörg ár. Það er engin tilviljun að Emil valdi einmitt þá tónlist sem sungin var af þjóðinni á þeim tíma. Emil var afskaplega alþýðlega sinnaður og var það meðal annars það sem jók á vinsældir hans meðal alemnnings. Hann hitti beint í mark með þessum syrpum sínum. Í þessu sambandi má benda á að í rauninni var notað orðið „potpurri“ um slíkar syrpur en Emil tókst af sinni alkunni stílsnilld að finna þetta ágæta orð um fyrirbrigðið.

Samkvæmt annálum útvarpshljómsveitarinnar sem birtust í útvarpstíðindum árið 1939 léku í hljómsveitinni á þessum tíma eftirtalið fólk: Þórarinn Guðmundsson á fiðlu, Emil Thoroddsen á píanó Katrín Dalhoff á 2. Fiðlu, en hún var þá nýtekin við stöðu Karls Matthíassonar sem látið hafði af störfum árið áður sökum veikinda, Þórhallur Árnason, selló, Bjarni Böðvarsson á kontrabassa og Eggert Gilfer sem lék á harmóníum.

Emil flutti einnig mörg útvarpserindi, um tónlist, ýmis fræðsluerindi og þvílíkt. Þótti mikill bragur á þessum erindum enda vil ég vitna í því sambandi til orða Sigurðar Guðmundssonar skólameistara hér að framan að hann hefði aldrei fyrirhitt lærisvein með ríkari stílgáfu en Emil Thoroddsen. Þessi stílgáfa skilaði sér ekki síst í útvarpserindum Emils. Því miður hafa engin þeirra varðveist í hljóðritunum í safni útvarpsins, þar sem þau voru öll flutt fyrir þann tíma sem hljóðritanir á plötur hófust hjá Ríkisútvarpinu, enda voru slík erindi sem og ýmis tónlistarflutningur alltaf fluttur í beinni útsendingu á þeim árum.

Í bókinni “Strokið um strengi” - endurminningar Þórarins Guðmundssonar segir Þórarinn frá kynnum sínum af Emil. Hann rifjar upp að við Emil hafi hann haft lengsta og mesta samvinnu hjá útvarpinu, og að hann hafi verið einn fjölhæfasti listamaður sem hann hafi kynnst. Ennfremur segir Þórarinn:

Emil Thoroddsen hafði líka snjallan penna og skrifaði töluvert. Meðal annars skrifaði hann um skeið tónlistargagnrýni, þá samdi hann revýur í félagi við aðra, bæði texta og lög, ýmist samdi hann lögin sjálfur eða útsetti erlend lög, og loks bjó hann skáldsögu afa síns, Jóns Thoroddsen í leikritsbúning. Þá var Emil einn allra flinkasti píanisti, sem ég hef unnið með. Hann var í mörg ár helzti undirleikarinn hér, ekki aðeins við útvarpið, heldur á ýmsum konsertum sem einstakir söngvarar héldu. Það var sérstaklega eitt athyglisvert, sem hann gerði og fáir léku eftir: Hann gat spilað svo að segja hvaða lag sem var í þeirri tónhæð, sem óskað var, gat hækkað eða lækkað um tón frá því sem lagið var skrifað. Eins og kunnugt er samdi Emil Thoroddsen töluvert af lögum, sem orðið hafa vinsæl, bæði sönglögum og öðrum tónverkum.

Það verður vart ofsagt að lögin við leikritið Pilt og Stúlku hafi orðið til þess að tendra vinsældarbál Emil Thoroddsens sem tónskálds. Ég vil leyfa mér að vitna hér í bókina Karlar eins og ég - æviminningar Brynjólfs Jóhannessonar leikara, en þar segir m.a. í kaflanum um Grímu Sigvalda:

Í ungdæmi mínu í Suðurgötunni komum við krakkar stundum í leikhús. Ekki var það Iðnó. Það var í kjallaranum í húsi Þórðar læknis Thoroddsens við Túngötu þar sem mikið var leikið og leikirnir oftast samdir jafnharðan. Afgamalt jólatré stóð á sviðinu og var skógur, leikendurnir brugðu yfir sig laki og gengu aftur, og fór þá sundum kurr um krakkahópinn. Aðgangur kostaði 5 aura, en Emil Thoroddsen mun hafa staðið fyrir þessu leikhúsi ásamt fleiri drengjum. Ég kom þar aldrei nema sem áhorfandi. En löngu síðar átti fyrir mér að liggja að starfa allmikið með Emil Thoroddsen sem gerðist athafnasamur leikhúsmaður í samvinnu við Indriða Waaga. Markverðasta verk þeirra saman var án efa leikgeriðin af skáldsögum Jón Thoroddsens, Manni og konu og Pilti og stúlku.

Tilvitnun lýkur.

Í framhaldi af þessari tilvitnun fjallar Brynjólfur um Mann og konu og hlutverk sitt í þeim sjónleik, en hann var settur á svið haustið 1933. En svo fjallar hann lítilsháttar um Pilt og stúlku. Hann segir m.a.:

Bls. 100 - 102

Árið eftir - þ.e. 1934 - samdi Emil Thoroddsen sjónleik upp úr Pilti og stúlku sem Indriði setti á svið. Það varð einnig mjög vinsæl sýning þó ekki jafnaðist hún á við Mann og konu. Emil var ótrúlega fjölhæfur maður. Hann var náttúrlega fyrst og fremst tónskáld og tónlistarmaður, en hann var líka málari og lipur rithöfundur og mjög smekkvís maður á skáldskap, leiklist og myndlist. En það sem lengst mun varðveitast af verkum hans fyrir leikhúsið er vafalaust sönglögin úr Pilti og stúlku. Þau flugu brátt um landið þvert og endilangt og hafa síðan verið á hvers manns vörum. Ég get raunar talið mér til tekna ofurlitla hlutdeild í þessum sigurferli. Um þessar mundir söng ég sem sé í karlakórnum Fóstbræðrum sem hafði vandaða en óþarflega þunga söngskrá undir stjórn Jóns Halldórssonar. Mér kom strax til hugar að sum lög Emils mundu henta okkur mætavel og orðaði við hann að útsetja Búðar-í-loftið fyrir karlakór með píanóundirleik. Hann tók þessu vel og bað mig að senda sér nótnapappír strax upp að Vífilsstöðum þar sem hann dvaldist þá. Eftir viku var lagið tilbúið. Fóstbræður tóku það upp og lagið gerði stormandi lukku; síðan hafa lög Emils úr Pilti og stúlku verið fastur þáttur í söngskrá kóra og einsöngvara um allt land.

Emil ferðaðist sem píanóleikar með Karlakór Reykjavíkur til norðurlanda árið 1935. Hélt hann þá m.a. sjálfstæða píanótónleika í Kaupmannahöfn og lék í danska útvarpið.

Um svipað leyti veiktist Emil af berklum. Dvaldi hann um tíma á sjúkrastofnun í Danmörku en kom þaðan með annað lungað óstarfhæft og hitt mikið skemmt. Hann dvaldi lengi á Vífilstöðum. Þrátt fyrir þennan sjúkdóm sinn var starfsþrek hans ótrúlega mikið. Hann hafði unnið við að staðfæra leikrit fyrir leiksýningar hér á landi og skopleiki samdi hann marga. Þeir voru með öðru yfirbragði en menn áttu að venjast þar sem í þeim var nokkur ádeila á manngerðir. Honum líkað ekki þeir sem þóttust meiri menn en þeir í rauninni voru og reyndu að troða sér fram á þeim forsendum - hann þoldi ekki slíkar manngerðir. En einlægni í viðmóti og starfi var hans dyggð.

Emil hafði löngum samið lög til ýmiss brúks á sínum yngri árum, en þó ræddu menn alltaf um hann sem píanóleikarann Emil Thoroddsen. En þegar hann svo vann önnur verðlaun fyrir kantötu sína á alþingishátíðinni 1930, fóru menn að tala um hann sem tónskáldið Emil Thoroddsen, enda vakti hann fyrst á sér athygli sem tónskáld fyrir það verk.

Í dag er vart hægt að hugsa sér hljóðritaðar útgáfur á íslenskum sönglögum en þar sé ekki að finna lag eftir Emil Thoroddsen eða útsett af honum. Þrátt fyrir að hann hafi fengið önnur verðlaun fyrir Alþingishátíðarkantötu sína, vann hann fyrstu verðlaun fyrir tvö sönglög sinna. Þau eru orðinn fastur liður fyrir löngu í dagskrá útvarpsins á ákveðnum dögum. Annað þessara laga er íslands Hrafnistu menn en hann hann fékk fyrstu verðlaun sjómannasönginn árið 1939. Það var öðru sinni sem hann vakti athygli á sér sem tónskáld eftir Alþingishátíðarkantötuna. Lag þetta er mjög oft leikið, einkum þó í kringum sjómannadaginn.

Í grein um Emil Thoroddsen eftir Baldur Andrésson er birtist í Helgafelli árið 1944 segir höfundur m.a.:

Það er margt í íslenzkri sönglagaerð með viðvaningbrag, einkum hvað frágang snertir. Því hefur bæði valdið kunnáttuskortur og smekkleysa. Öðru máli gegnir um lögin hans Emils. Þar er kunnáttan og smekkvísin óbrigðul. Á mörum þeirra er snilldarbragur heimsborgarans, og á öllum þeirra er óvenjulega mikill menningarbragur. Þau þola að vera metin og vegin á heimsmælikvarða. Í skóla sagði hann mér, að sér þætti vænzt um Schumann af öllum tónskáldum. Hann er minn maður sagði hann.

Ég læt aðra um að meta þessi orð Baldurs Andréssonar um lögin hans Emils, en þó er sú staðreynd deginum ljósari og sönglögin hans hafa lifað með þjóðinni í yfir 50 ár og eru á stalli með mörgu af því besta sem þar hefur litið dagsins ljós.

Til að nefna nokkur helstu verka Emils Thoroddsens má minnast á Alþingishátíðarkantötuna sem hann samdi árið 1930. Einnig mun vera, eða hafa verið til strengjakvartett eftir hann sem hann samdi í Þýskalandi árið 1924. Kafli úr honum mun hafa verið fluttur á Listamannaþingi fyrr á öldinni, en hann er þó ekki að finna í skrá Tónverkamiðstöðvar yfir verk hans. Þennan kvartett er heldur ekki að finna í þeim handritum Emils sem varðveitt eru í Handritadeild í Þjóðarbókhlöðu. Þá má nefna

Þá skal til nefndur sjómannasöngurinn - Íslands Hrafnistumenn, lögin úr Pilti og stúlku, Hver á sér fegra föðurland, sem fékk fyrstu verðlaun á lýðveldishátíðinni 1944, Háskólakantata sem hann var beðinn að semja fyrir vígslu nýbyggingar háskólans 17. Júní árið 1940, Andante in memoriam fyrir strengi sem hann samdi við fráfall móður sinnar árið 1939. Frá árinu 1925 eru forleikir að sjónleiknum Dansinum í Hruna og Munkarnir á Möðruvöllum. Hér að auki eru fjöldi sönglaga og útsetninga eftir Emil sem löngu eru þekkt með þjóðinni, og nokkur sem enn eru óþekkt eða eru gleymd.

Emil Thoroddsen er enginn modernisti í sínum verkum né tróð hann neinar nýjar brautir í tónsmíðum sínum. En það sem segja má um tónlist Emils Thoroddsens er hve fersk hún er. Hún er samin af hugkvæmni, kunnáttu og smekkvísi og má þar einkum benda á hugkvæmni í hljómasamböndum og framvindu tónmálsins. Einsöngslögin er með sérlega haglega gerðum undirleik og oft á tíðum með sérlega fallegum millispilum. Það besta af tónlist hans á eflaust eftir að lifa með þjóðinni um ókomna tíð.

Emil Thoroddsen var þríkvæntur. Fyrsta kona hans var Elisabeth Bruhl sen var þýsk. Þau giftust árið 1925 en skildu síðar. Hann kvæntist Guðrúnu Bryndísi Skúladóttur 20. apríl árið 1932, en hún andaðist aðeins 37 ára gömul 10. júní 1938. Þriðju konu sinni kynntist hann á Vífilsstöðum, Áslaugu Bjarnadóttur en þau giftu sig 22. Febrúar árið 1941 og lifði hún mann sinn.

Það er oft með sanna listamenn að erfitt er að ná höndum um orð sem lýst gætu þeim best. Bestu lýsinguna að mínu mati á persónunni Emil Thoroddsen hef ég fundi í bókinni Hundaþúfan og hafið - samtalsbók Mattíasar Johannessen við Pál Ísólfsson, en þar segir Páll m.a.:

bls. 196 - 197
…hann er fjölgáfaðasti Íslendingur sem ég hef kynnzt. Allt lék í höndunum á honum, músík, málaralist, skáldskapur, prakkaraskapur, góðmennska, dugnaður, slark. Færeyingar segja um okkur Íslendinga: Íslendingurinn getur allt! Þannig var það með Emil Thoroddsen, hann gat allt. Sumir sögðu að hann skorti dýpt, en það var aðeins vörn þeirra, sem fleyttu sér á yfirborðinu. Þegar fólk talar um að einhvern skorti dýpt er það oft sjálfsvörn. Hitt er sanni nær, að fjöllyndi í listinni hafi orðið Emil Thoroddsen að fótakefli. Hann málaði á píanóið, og spilaði á léreftið, eða með öðrum orðum: hann stökk úr einu í annað og var oft kærulaus um það sem hann var að vinna, því hann gat ekki lokið við verk sín fyrir áhuga á nýjum viðfangsefnum. Ég held hann hafi eytt hæfileikum sínum í að taka fram hjá lífinu. En hann gerði það líka af list. Hann samdi mörg ágæt verk, eins og Alþingishátíðarkantötuna, og ýmis góð sönglög sem oft eru sungin, ekki síst síðasta lagið sem hann samdi og hlaut fyrstu verðlaun í samkeppninni á lýðveldishátíðinni 1944 - Hver á sér fegra föðurland. Ég sá Emil síðast á ferli í hráslaganum á Þingvöllum það sumar. Þá sagðist hann ekki ver heill heilsu. “Ég verð að koma hér heim”, sagði hann. Upp úr því lagðist hann í Landspítalann. Ég heimsótti hann þangað nokkrum sinnum og þegar ég kvaddi hann síðast, spurði hann: Hvað er að frétta úr lífinu? Daginn eftir lést hann.
Mér fannst oft sem þessi völundur fyrirliti veraldarvafstrið og kysi heldur að syngja tvísöng með gamla Salomon: allt er hégómi og eftirsókn eftir vindi! Hann hafði engan metnað eða ambisjónir, eins og nú er sagt með þingmannslegri virðingu, hafði engan áhuga á sjálfum sér, kannski ekki heldur á öðrum. Han var bara séní og gat ekki að því gert, það er allt og sumt. Hann sóaði gáfum sínum, ef hann nennti, í það sem honum datt í hug hverju. Ef ég ætti að lýsa Emil Thoroddsen með tveimur orðum mundi ég segja, að hann hafi í senn verði háðskur og hjartalýr. Hann var einstakt góðmenni.

Móðir Emils, frú Anna Thoroddsen sagði eitt sinni frá er Emil var orðinn fullorðinn, að hún hefði frá því Emil var barn, borið í brjósti sér kvíða fyrir því að á þessum syni sínum sannaðist hið fornkveðna, að þeir, sem guðirnir elska deyja ungir.

Emil Thoroddsen tók þátt í samkeppni um sönglag á lýðveldishátíðinni 1944. Þetta sönglag var svanasöngur Emils. Hann lést þremur vikum síðar.

Bjarki Sveinbjörnsson