Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Í seinasta þætti var gerð tilraun til að draga upp mynd af ástandinu í kirkjusöngnum í lok 18. aldar. Lesnar voru ýmsar tilvitnanir úr blöðum  og bókum er lýstu kirkjusöngnum eins og hann virðist hafa verði orðinn á þeim tíma. Einnig voru leiknar nokkrar gamlar hljóðritanir af vaxhólkum og valin nokkur, bæði góð og og einnig nokkur afkáraleg dæmi um söng.

Við skulum nú halda áfram og reyna að gera okkur grein fyrir umhverfi tónlistarmálann í upphafi 19. aldar. Ekki er þar um auðugan garð að gresja, en þó má finna einstaka heimildir.

Í ferðabók G. Mackenzie: “Travels in Iceland 1810”,  er  m.a. að finna skemmtilega lýsingu á músík- og menningarheimilinu að Innra-Hólmi, en þar bjó fjölskylda Magnúsar Stephensen. Mackenzie fer mörgum orðum um það, hversu góðan söng hann og félagi hans hafa heyrt þar á heimilinu.  Hann getur þess, að meðan þeir sátu undir borðum um kvöldið niðri í stofunni,  hafi þeir allt í einu heyrt músík uppi á loftinu.  Þeir urður hrifnir og hlustuðu vandlega og héldu að verið væri að leika á píanó, en þeim var sagt, að þetta væri íslenzkt hljóðfæri, sem héti langspil.  Eftir kvöldmat fengu þeir að sjá langspilið og lýsir Mackenzie því síðan í bók sinni.  Þeim fannst hljóðin úr þessu einfalda hljóðfæri þægileg, ef hlustað væri úr nokkurri fjarlægð, t.d. úr öðru herbergi, en síður ef hljóðfæri væri nærri manni.  Mackenzie segir, að Stephensen fjölskyldan sé sú eina, sem fáist við músík nokkuð að ráði á íslandi og að hann spili sjálfur á stofuorgel.

Það var með hljóðin í langspilið eins og með pepsíið hjá Gísla á Uppsölum forðum daga. Honum fannst að það mætti drekka það ef það var blandað til helminga með vatni.

Allt frá því Reykjavík fékk kaupstaðaréttindi og fram yfir miðja 19. öldina var hún það sem við gætum kallað danskur kaupstaður.  Það voru þó ekki margir kaupmenn í bænum, en þeir áttu mikið undir sér - voru auðvald bæjarins. Þeir sem ríkastir urðu voru danskættaðir og litu þeir á sig sem

heldri menn bæjarins og litu þeir niður á  tómthúsmennina sem voru fjölmennir meðal bæjarbúa.  Almúginn leit upp til þessara kalla enda áttu margir allt sitt undir þeim, bæði hvað vinnu og inn- og útlegg varðaði. Margir töldu sig get nálgast þessa bæjarelítu með því að semja sig að siðum þeirra. Eitt af því sem gera mátti til þess, var að fara að tala dönsku. Það sem kom út úr þessi ævintýri var einhver bjöguð mállýska sem síðar varð gerð að hinum skemmtilegasta texta í revíum og var mikil hlegið að. 

Verslunarbækur voru færðar á dönsku og viðskiptavinum sendir reikningar á dönsku. Sjálfir verslunarstjórarnir nenntu ekki að húka hér í frosti og kulda á veturnar og voru því heima í Köben að drekka öl en létu faktorana um að sjá um reksturinn.  Þeim var lítt um íslenska menningu - fyrirlitu hana - en lögðu það á sig tímabundið að vera hér til að græða peninga - og það gerðu margir. Nú, bæjarstjórnarfundir fóru fram á dönsku og fundargerðabækur voru einnig færðar á dönsku. Jón biskup Helgason lýsti ástandinu þannig:

Svo rammt kvað að þessari yfirdrottnun dönskunnar í hinum íslenska

höfuðstað, að Stefán Gunnlaugsson, land- og bæjarfógeti þóttist 1848 knúinn til að hefjast handa gegn þessu fargani, lét festa upp og gera með

trumbuslætti almenningi kunna svohljóðandi auglýsingu: “Íslensk tunga á best við í íslenskum kaupstað, hvað hver athugi”.  Ennig krafðist hann að næturverðir “hrópi á á íslensku við hvert hús”.  Þetta þótti kaupmönnum hin mesta firra og kærðu  fógeta.  Hann sótti síðar um lausn frá embætti og settu margir það í samband við þessa íslenskuherferð hans.

Tilvitnun lýkur

Árið 1845 flyst latínuskólinn frá Bessastöðum til Reykjavíkur og íslenskum embættismönnum fjölgar. Hin þjóðlega vakning sem var að eiga sér stað í norðurálfu náði einnig hingað.  Skáldin orktu um ættjörðina, fegurð hennar og tign og þjóðin lærði þau kvæði.  Um 1870 var Reykjavík orðinn íslenskur bær.

Við vitum lítið um sönglíf á fyrstu 30-40 árum 19. aldar - danska tímanum. En orgel kom í Dómkirkjuna árið 1840 og Pétur Guðjohnsson hóf sitt viðreisnarstarf .  Elsta lýsingin um söng í Reykjavík er eftir Henry Holland í Dagbók um íslandsferð 1810.  Hann ferðaðist hér um suður og

vesturland ásamt skoska vísindamanninum Sir George Mackenzie, og vitnað var til hér að framan.  Þeir félagar efndu til dansleiks í Klúbbnum sem stóð við enda Aðalstrætis þar sem nú er Herkastalinn. Dansinn hófst kl. 9. Músíkinni lýsir Holland þannig:

Hljóðfærin voru: fiðla, bumba lögreglunnar og tveir þríhyrningar – músik var ömurleg, bæði lögin og meðferð þeirra.

Þeir fóru í guðsþjónustu í dómkirkjunni á hvítasunnunni 1810. Þá var þar ferming og fjölmenni í kirkju.

Um sönginn skrifar Holland:

“Söngflokkurinn var 10-12 menn, sem skipuðu sér umhverfis gráturnar; þeir mættu fremur hrósa sér af hávaða en samstilltum söngröddum”.

Tilvitnun lýkur

Sumarið 1845 dvaldi frú Ida Pfeiffer hér um tíma og ritaði bók um dvöl sína hér á landi og víðar. Hún lýsir skemmtun í klúbbnum þannig: 

Þangað kemur fólk af öllum stigum og seldur er inngangur, og allt er þar með mjög frjálsmannlegu sniði. Skósmiðurinn býður stiftamtsmannsfrúnni upp í dans og við konu eða dóttur skósmiðsins eða bakarans dansar sjálfur stifamtmaðurinn. Danssalurinn er lýstur með tólgarkertum.  Og síðar segir hún:  Það er hljóðfæraslátturinn, sem er lakastur í þessum samkvæmum. Notaðar eru sérkennilegar fiðlur með þremur strengjum og hljóðpípur." 

Og síðar segir hún:

Mér til undrunar komst ég að því að í Reykjavík voru tilsex píanó, og ég heyrði leikna valsa eftir uppáhaldstónskáld okkar ogeinnig ýmis tilbrigði eftir Herz, Liszt, Wilmer og Thalbert. En stórlega efast ég samt, að þessir heiðursmenn hafi kannast við tónsmíðar sínar".

Árið 1845 er leikið að flautu og langspil fyrir dansi og píanóin að verða heimilishljóðfæri. Nú, einnig má lesa um það í Skírni árið 1927 í grein Klemensar Jónssonar landsritara að um 1870 hafi verið dansaðir polka, valsar, mazurka og galoppar eftir harmonikkuleik en í lok aldarinnar var hún orðin algengt hljóðfæri víða um land.

Um æðstu menntastofnun landsins um aldamótin 1800 er að segja að hún var staðsett við Hólavelli og var hann kallaður Hólavallaskóli, eða Reykjavíkurskólinn hinn eldri.  Latínuskólinn hafði verið fluttur frá Skálholti til Reykjavíkur 1786 og er Hólaskóli var lagður niður var skólarnir sameinaðir í Reykjavík 1801. Engar afrekssögur eru til um tónlistarmál í þessum skólum, en sjálfsagt hafa

nemendur sungið þar ýmsa sálma og veraldleg kvæði.

Það sem við vitum um söng í Bessastaðaskóla höfum við aðallega frá  Páli Melsted sagnfræðingi en hann var nemandi þar á árunum 1828-34.  Hann hefur tínt til nöfn ýmissa manna sem hann taldi vera framúrskarandi söngmenn og segir hann að “hjá þeim var bæði fegurð og fylling hljóðanna

framúrskarandi”.  Engin eiginleg söngkennsla var í skólanum en skólapiltar sungu sjálfir. Til er bréf eftir einn nemanda skólans, Arngrím Halldórsson á Bægisá dagsett 28. febrúar 1835,  til skólabróður hans en í því segir:

Mjög er nú hljótt í söngvasæti etc. það er nú aldrei, sem maður getur fengið að heyra sungið, nema tvisvar í vetur hefur Snorri (prestur Sæmundsson á Desjamýri, dáinn 1844) komið hér, en ekki er að spyrja að  hljóðunum, en þó þótti mér þín hljóð sætari og mátulega sterk.  Ég er orðinn eins og rifin rolla í barkanum, enda er ég aldrei hreinn nema helzt eftir grautinn.  Að sönnu komu hér tveir Novi (þ.e nýsveinar), Stephan Pálsson og bróðir hans Siggeir, í haust, sem hafa góð hljóð, en Stephán er corruptus (þ.e. hefur skemmt sig), því hann hefur svo mikið við, en Siggeir  er óstjórnlegur enn þá og engin lögun komin á hljóðin í honum.  Reykjalín (þ.e. séra Jón) er rétt góður, eins og þú mannst til, en það er verra, að hann er svo veikur í lögum; til dæmis í vetur einu sinni villtist hann í bassanum í þessu lagi : Guð miskunni nú öllum oss - sem er hér þó algengt lag. Oft hefur Justisraaden (Þ.e. Bjarni Thorarensen) sungið hér í vetur, en það er ekki orðið annað eftir af honum en undirbassinn.  Svona fer öllu aftur hjá okkur að mér finnst, lagsmaður í þessu efni og þykir mér þó vont. Ég er að kúga þá til að syngja, en það dugir ekki.  Ég vildi einasta, að þú værir kominn hingað í vor eftir að skóla verður sagt upp, til að raula með mér einstaka vers, ef svo fer sem stendur, að  ég verði hér til lestanna; en hvað duga þessar óskir? €Fata et ordo rerum" þ.e. örlögin og rás viðburðanna skammta ganginn (Sunnanfari 1893).

Flest lög sem sungin voru af skólapiltum á þessum tíma voru tvísöngslög og

flest þeirra það sem við köllum íslensk þjóðlög. Með tímanum fóru nemendur að syngja skandinavísk og þýsk lög og síðar urðu Bellmanssöngvar mjög vinsælir á öllum norðurlöndum.

Vart verður hægt að álasa fólki fyrir það að vilja heyra nýja tónlist þegar það er búið að búa við það sem lýst var hér að framan og í seinasta þætti.  Fólk tók þessum nýju lögum fegins hendi, en það hafði aftur á móti með sér að gömlu lögunum var ýtt til hliðar og nú tölum við um þau sem liðna sögu.  Það er engin furða að sú tónlist sem hingað kom og leysti þá gömlu af kæmi frá Danmörku því sá er “reisti við” sönglífið, Pétur Guðjohnsen fór þangað til náms og lærði hjá hinum þekkta danska þjóðlagasafnara og tónskáldi, Bergreen. Þau lög sem helst voru sungin voru eftir Weise, Gade, Hartmann, og Rung. Einnig tók Pétur  mörg sálmalög eftir Bergreen í þær sálmabækur sem hann átti nú  eftir að gefa út.

Hvað varðar veraldlegan söng og alþýðusöng á þessu tímabili þá var uppistaðan af þeim lögum útlend sönglög, sem þeir félagar Pétur Guðjohnsen og Jónas Helgason innleiddu., fyrst Pétur með kennslu sinni í latínuskólanum og notaði hann þar lög úr söngvahefti Bergeens, og síðan

Jónas Helgason með söngvaheftum sínum - Hörpuheftinu svonefnda og þeim söngvaheftum sem komu út á árunum  1897 - 1901.  Lögin voru undanteknigarlítið frá Norðurlöndum og þýskalandi.  Steingrúmur Thorsteinsson beindi athygli Jónasar að þýskum sönglögum, en með þeim var samvinna við söngtexta, sem Steingrímur þýddi eða orti. Við skulum ekki vanmeta þátt Steingríms í því að þessi lög voru, og eru sungin af þjóðinni. Jónasarheftin eru spegilmynd af þeim lögum sem sungin voru af alþýðunni á seinni hluta 19. aldar og fram á þessa öld.

Verður nú lítillega minnst á Ara Sæmundsen og bók hans um langspilið.

Leiðarvísir Ara Sæmundsens, en svo er sálmalagabók þessi venjulega kölluð kom út á Akureyri 1855.  Framan við sjálf sálmalögin er “Leiðarvísir til að spila á langspil og til að læra sálmalög eftir nótum”.  Í bókinni eru um 120 sálmalög með bókstafsnótum, því prentsmiðjan átti ekki nótnastíl.  Þetta er fyrsta sönglagabók, sem kemur út í sérútgáfu hér á landi; grallarinn er fyrst og fremst sálmabók, - sálmabók með nótum. Eftir þetta fóru að koma út kirkjusöngsbækur í sérútgáfum og hefur sá háttur verið hafður á síðan.

Ari hefur tekið sálmalögin ýmist úr grallaranum eða í þeirri breyttu mynd, sem þau höfðu fengið í munni alþýðunnar.  Hann segir í innganginum:

Ég hef sett nokkur sálmalög í dúr, sem eru í dönskum nótnabókum í moll.  Síðan telur hann upp þessi lög sem eru 11 að tölu.  Meðal þeirra eru  fegurstu sálmalög lúthersku kirkjunnar eins og Faðir vor sem á himnum ert og Jesú Kristi, þig kalla ég á.

Ara þykri dúrmyndin fallegri, en segir þó að hann búist við að sumum muni þykja sú nótnasetning kynleg.  Sálmalagið Margt er manna bölið er eftir Johann Crüger, kantor við Nikulásarkirkjuna í Berlín.  Hann er eitt af merkustu tónskáldum Lúthersku kirkjunnar, og enn í dag eru sungin sálmalög eftir hann.  Um þetta lag segir Ari:

Ég kann miklu betur við þetta lag í dúr en í moll; en fyrst ég hef það í fimm nótnabókum í moll vildi ég ekki leyfa mér að setja það í dúr".  Í þýskum kóralbókum er lagið við textann: Jesu, meine Freude, og eins og öllum er kunnugt hafði Bach miklar mætur á þessu lagi og notaði það í samnefndri motettu.

Leiðarvísirinn ti að læra að leika á langspil framan við bókina er ýtarlegur - 22 bls. og gerði mikið gagn. Langspilið var þá algengasta heimilishljóðfærið og margir léku á það af töluverðir leikni fram yfir 1880.  Þegar hin einraddaða sálmasöngsbók Pétur Guðjohnsens kom út 1861 hafði fjöldi manna í sveitum landsins, sem lagði sig efir að læra hin nýju lög, ekki annað hljóðfæri sér til hjálpar en langspilið.

Ari Sæmundsen var ættaður úr Lundarreykjadal í Borgarfirði. Hann lærði ungur prentiðn hjá Magnúsi Stephensen.  Árið 1833 var Ari orðinn skrifari hjá Bjarna amtmanni Throarensen á Möðruvöllum.  Hann var tvívegis settur sýslumaður.  Hann var mjög vel að sér í ýmsum greinum, einkum þó tónlist og stjörnufræði.  Ekki er vitað með vissu hvort Ari hafi lært hjá Pétri

Guðjohnsen, en Pétri er tileinkaður leiðarvísirinn.

Eins og við heyrðum áðan þá var minnst á flautuspil.  Upp úr miðri 19. öld hófst mikið blómaskeið tónlistariðkunar í Þingeyjarsýslu  og var langspilið þar að víkja fyrir flautum og fiðlum af erlendri gerð.  Talið hefur verið að flautur og fíólín, eins og erlenda fiðlan var gjarnan kölluð til aðgreiningar frá íslensku fiðlunni,  hafi borist hingað til lands með erlendum veiðimönnum og náttúrufræðingum sem oft dvöldu í Laxárdal við veiðar og rannsóknir. Til er skrá um fiðluleikara í Suður Þingeyjarsýslu, gerð af Garðari Jónssyni bónda á Laugum í Reykjadal og er þar að finna frá tímanum 1860 og fram að síðari heimstyrjöld 158 fiðluleikara (óprentaðar heimildir).

Við gerum okkur grein fyrir að tónlist sú sem leikin var á þessi hljóðfæri var einrödduð og ætla má að menn hafi lært á þau hver af öðrum, enda kemur það fram í riti Páls H. Jónssonar - Tónmannalíf í Suður Þingeyjasýslu en hann skrifar þar:

Þeir lærðu að vísu gripin hver af öðrum, annars var nám þeirra sjálfsnám, herminám... Árangurinn varð misjafn, stöku sinnum furðugóður, en gat þó aldrei náð nema skammt, miðað við möguleika hins göfuga hljóðfæris og nútímamat á fiðluleik... Mín skoðun er sú að í héraðinu hafi myndast... eins konar sérstök tegund fiðluleiks hvað snerti tónmyndun og alla tækni... Í höndum fiðlaranna varð hljóðfærið náttúrubarn eins og þeir sjálfir... tónar fiðlunnar í höndum þeirra voru skyldari þyti vindanna og niði elfanna í héraðinu heldur en tónlist kunnáttumanna.

Var lærdómur þessara manna sprottinn úr aldagamalli hefð á Íslandi að læra hver af öðrum.

Samkvæmt þeim heimildum sem maður hefur rekist á hverfur langspilið úr sögunni  smám saman í lok aldarinnar. Það sem í staðinn kemur er stofuorgelið (harmoníum) en það hljóðfæri breiddist ört út. Koma orgelanna hélst í hendur með útgáfu sönglagabóka og má segja að á gullöld orgelsins í

kringum seinustu aldamót og fram eftir öldinni hafi ríkt hér sannkölluð söngöld.

Þegar kemur fram á seinn hluta aldarinnar fjölgaði píanóum ört í landinu. Voru aðallega leikin á þau létt lög bæði undir söng og til skemmtunar. Enga afgerandi píanista áttum við hér á landi fyrir aldamót - þeir komu ekki fyrr en á 2. og 3. áratug 20. aldar. Ein manneskja kvað þó hafa leikið eins og einhversstaðar stendur - forkunnar vel á píanó-.  Ég nefni ekki Sveinbjörn Sveinbjörnsson hér því hann náði í fyrsta lagi engri leikni á hljóðfærið fyrr en hann var fluttur til útlanda og í öðru lagi var hann sama og ekkert hér á landi og því telst hann ekki hluti af hinu virka tónlistarlífi hér.

Á þessum tíma komu fyrst fram öfl sem urðu sterk í sönglífi þjóðarinnar, og skal þar nefna fyrst karlakórssönginn. Jónas Helgason stofnaði fyrsta karlakór hér á landi - Söngfélagið Hörpu -  árið 1862 og stjórnaði honum við mikinn orðstír fram að aldamótunum.  Vagga fjórradda söngs var þó í

Latínuskólanum - skólapiltar eiga heiður að honum og um leið Pétur Guðjohnsen kennari þeirra. Það sem áður þekktist aðallega í fjölradda söng var tvísöngurinn - en þó vil ég taka vara fyrir því þar sem smátt og smátt er að koma fram í handritum ýmislegt sem maður ekki þekkti áður, og þar á

meðal 3ja og 4 radda söngvar.  En það sem segja má um karlakórssönginn er að hann var nánast einráður allt fram undir 1930 og síðan bjargföst staðreynd í íslensku tónlistarlífi.

Bjarki Sveinbjörnsson