Þessi texti var upphaflega skrifaður sem handrit að útvarpsþætti og birtist hér örlítið breyttur.

Árið 1930 er  um margt tímamótaár í sögu íslenskrar tónlistar og tónlistarflutnings. Það ár hóf Ríkisútvarpið reglulegar útsendingar sínar, tónlistarflutningur skipaði veglegan sess á Alþingishátíðinni og Tónlistarskólinn í Reykjavík var stofnaður.  En þeir viðburðir sem nefndir hafa verið hér að ofan áttu allir sinn aðdraganda - sína umræðu, sinn undirbúning.  Við skulum nú í upphafi þessa þáttar, sem tileinkaður er listamanninum Emil Thoroddsen sem hefði orðið 100 ára 16. Júní ssl. og Alþingishátíðarkantötu hans, vitna í grein sem hann skrifaði í Vörð, blað sem gefið var út af Miðstjórn íhaldsflokksins, 3. Janúar árið 1925 þá nýkominn heim frá námi í Þýskalandi.  Hann lýsir ástandinu í íslensku tónlistarlífi á þennan hátt:

Nú er að lifna fyrsta glæta sjálfstæðrar íslenskrar tónlistar, og verður ekki sagt enn, hverja stefnu þróun hennar muni taka, en hjer skal reynt að benda stuttlega á leið og vegu, er mættu verða gengi listarinnar heillavænlegir.  Þjóðlegur er sá vísir ekki, sem fyrir hendi er, og ekki hægt að tala um neinn íslenskan skóla enn.  Þau fáu tónskáld, sem hafa risið hjer á seinni árum, hafa átt erfitt uppdráttar.  Bægir sumum vankunnátta, enda ekki fært nokkrum tónlistarmanni, að fá hæfilega ment hjer á landi.  Sveinbjörn Sveinbjörnsson hefir sjeð það ráð vænst, að dvelja daga sína erlendis, og hefir það ekki orðið til þess, að list hans yrði þjóðlegri.  Hún hvílir enn á grundvelli Schumann-Mendelsohnskólans, hefir hina innilegu klassisku “cantilene” Mendelsohns til að bera, en þrátt fyrir formfegurð söngva (og sjer í lagi kóra) hans, og vinsældir þeirra um land allt, er ekki hægt að sjá fram á, að sú stefna verði áhrifamikil um ókomna tónlist.  Sigfús Einarsson hefir í söngvum sínum notað þjóðleg efni.  Er raddsetning hans tískari en Sveinbjörns Sveinbjörnssonar, en hann stendur að baki því tónskáldi að eðlisgáfum og “kontrapuntiskri” kunnáttu.  Aðrir sem komið hafa fram á sviðið í tónskáldagerfi, syngja af hjartans lyst, oft af gáfum, en sjaldnar af kunnáttu.  Enginn þessara manna hefir, svo jeg viti , ráðist í stærstu form listarinnar.  Það er engin íslensk ópera til, engin sinfonia, ekkert oratorium, og erlend verk af því tagi, hafa aldrei heyrst hjer í heild.  Skilyrðin til þess eru ekki fyrir hendi.  Það skortir fastan lærðan kór, það skortir orkestur. Þess er ekki að vænta, að tónskáldin smíði verk, sem engin von er um, að geti komist fyrir almenningsheyrnir.  En meðan listamennirnir þurfa að leita sjer athvarfs út um víða veröld og fyr en komin er á hjer í Reykjavík föst miðstöð íslensk tónlífs,  verður engin íslensk hljómlist til.

Hér ber að ítreka, að grein þessi er skrifuð í ársbyrjun 1925. 

Tveimur mánuðum síðar, eða í mars 1925 skipaði ríkisstjórnin þriggja manna nefnd til að gera tillögur um framkvæmtir og ráðstafanir á Þingvöllum vegna hinnar væntanlegu Alþingishátíðar.  Tveimur árum síðar, eða 1927 var valin þriggja manna nefnd til að finna hátíðarljóð til flutnings við hátíðarhöldin.  Á sama tíma voru valdir 5 menn til að gera tillögur um lög við hátíðarljóðin og um önnur söngmál. Þeir sem valdir voru í þessa tónlistarnefnd voru Árni Thorsteinsson, Jón Halldórsson, Jón Laxdal, Páll Ísólfsson og Sigfús Einarsson.  Sigfús var ári síðar skipaður söngstjóri Alþingishátíðarinnar og rækti hann starf sitt af alúð og einlægni.

Um hátíðarljóðin er það að segja að haustið 1927 lá fyrir frumvarp til auglýsingar, eins og það er kallað í heimildum, um hátíðarljóð fyrir Alþinginshátíðina og hljóðaði það svo:

Einn þáttur hátíðarhaldanna á Þingvöllum 1930 á að vera söngur og flutningur hátíðarljóða (kantötu). Er ort sé til minningar um 1000 ára afmæli Alþingis.  Nú er skorað á þau íslenzku skáld, er freista vilja að yrkja slík ljóð, að senda þau til hátíðarnefndarinnar fyrir 1. Nóvember 1928.  Svo er til ætlazt að íslenzkum tónskáldum verði síðan boðið að semja lög við þann ljóðaflokk, sem beztur verður dæmdur.  Því verðu m.a. lögð áherzla á, að ljóðin séu sönghæf, auðvitað að undan skildum framsagnarþætti (recitativ).  Að öðru leyti verður hver höfundur að vera sjálfráður um lengd og skipan ljóðanna.  Kvæðin skulu send vélrituð og nafnlaus, en merkt einkunn.  Nafn höfundar skal fylgja í lokuðu umslagi, er merkt sé sömu einkunn og kvæðið.  Fyrir þann ljóðaflokk, er kosin verður til söngs um aðalhátíðina, verða greidd 2000 króna verðlaun, en 500, og 300 kr. Fyrir tvo flokkana, sem næst þykja komast, enda ráði hátíðarnefndin yfir öllum hinum verðlaunuðu flokkum fram yfir hátíðina til söngs, flutnings og prentunar, og er höfundunum sjálfum ekki heimilt að birta þá fyrr en hún er um garð gengin.

Tilvitnun lýkur.

Niðurstöður þessarar samkeppni varð sú að enginn einn ljóðaflokkur bar af hinum en dómnefndin valdi að lokum þrjá flokka.  Þeir voru eftir Einar Benediktsson, Davíð Stefánsson og Jónnes úr Kötlum.  Að loknum viðræðum við skáldin um lítilsháttar breytingar á ljóðunum varð niðurstaðan sú að Davíð Stefánsson  og Einar Benediktsson fengu fyrstu verðlaun fyrir sín ljóð,  en  Jóhannes úr Kötlum fékk önnur verðlaun.

Nú var komið að því að efna til samkeppni um kantötu við verðlaunaljóðin.  Þó svo úrslit lægu ekki fyrir í samkeppninni um verðlaunaljóðin, en skiladagur þeirra var 1. Nóvember 1928, þótti ekki fært að bíða eftir þeim áður en tilkynning um samkeppni um samningu kantötu við þau bar birt.  Í september 1928 kom svohljóðandi tilkynning frá söngmálastjóra, Sigfúsi Einarssyni í dagblöðum í Reykjavík:

Skorað er á þau íslenzk tónskáld, heima og erlendis, er vilja freista þess, að semja lög við ljóðaflokk þann (kantötu) er flutt verður á Þingvöllum 1930, að senda hátíðarnefndinni skriflega tilkynningu um það sem fyrst, og verður þeim þá sent afrit af ljóðum þeim, sem valin verða, jafnskjótt sem dómur er upp kveðinn, en það mun verða í nóvembermánuði næstkomandi.  Tilkynningunni skal  fylgja skuldbinding keppenda um að birta ekki kvæðin né láta af hendi afrit af þeim.  Lögin skulu samin fyrir blandaðan kór (sópran, alt, tenór, bassa) og litla symfóníu-hljómsveit, með allri þeirri tilbreytni um notkun söngraddanna, sem ljóðin gefa tilefni til og tónskáldin kunna að óska.  Píanóundirleikur skal þó talinn góður og gildur með þeim skildaga, að höfundur beri kostnaðinn af því, að búa hann í hendur hljómsveit (instrumentera hann), ef verk höfundar verður tekið til söngs við aðalhátíðina, og dregst þá kostnaðurinn frá verðlaununum.  Lögin ber að senda Alþingishátíðarnefndinni fyrir 1. Október 1929, nafnlaus, en merkt einkunn.  Nafn tónskáldsins skal fylgja í lokuðu umslagi, er merk sé sömu einkunn sem lögin.  Fimm mánuðum áður, eða í síðasta lagi 1. Maí 1929, skulu keppendur tilkynna nefndinni, hvers af þeim má vænta, svo að hún getir gengið úr skugga um það, að verkinu miði áfram.  Hátíðarnefndin mun leggja til við Alþingi, að greiddar verði 2500 kr. (1. Verðlaun) fyrir þann lagaflokk, er kjörinn verður til söngs við aðalhátíðina, en 1000 kr. (2. Verðlaun) fyrir þann, sem næstur því kemst, enda ráði hátíðarnefndin yfir báðum flokkum fram yfir hátíðina, og er tónskáldunum sjálfum óheimilt að birta lög sín, flytja eða láta aðra flytja þau opinberlega fyrr en henni er lokið.  Ef keppendur kynna að óska skýringar um eitthvert atriði, sem að ofan getur, má senda nefndinni tilmæli um þær, og mun hún þá sjá fyrir því að upplýsingar verði gefnar, eins og um er beðið.

Tilvitnun lýkur

Nokkur atriði eru áhugaverð í þessari auglýsingu, og einkum þó eitt sem vitnar til ástandsins í tónlistarmálum á þeim tíma.  Tekið er fram að lögin skuli semja fyrir “blandaðan kór”.  Í sviga hér á eftir er skrifað  - sópran, alt, tenór, bassi - raddskipun blandaðs kórs.  Ástandið í kóramálum var einmitt þannig á þessum árum og áratugunum á undan, að engir blandaðir kórar fundust og fyrir mörgum var það hugtak alsendis ókunnugt.  Karlakórar höfðu verið allsráðandi kóraform í áratugi og söngur kvenna í hóp nánast óþekktur nema þá í kirkjum.  Til gamans má geta þess að ákveðið var að koma saman 100 manna blönduðum kór til syngja á hátíðinni.  Prófaðar voru 138 konur og úr þeim hópi valda 60 í kórinn.  Ekkert vandamál var að fá konur til þátttöku í kórnum - en öðru máli gegndi með karlana.  Karlakóraveldið í landinu var slíkt að ekki var hægt að finna karlmenn sem gátu sungið nema inna raða þeirra.  Af 35 karlmönnum sem buðu sig fram til prufsöngs reyndust að eins 3 nothæfir. Leitað var því til þriggja karlakóra í Reykjavík um aðstoð við góðar karlaraddir en viðbrögðin ullu vonbrigðum.  Einn kór, söngfélag stúdenta svaraði ekki fyrirspurninni, en hinir tveir, karlakór Reykjavíkur og Karlakór K.F.U.M. vildu gjarnan syngja með í blönduðum kór, en þá aðeins sem heild og þá sem sjálfstæður hópur, því þeim var í mun að sýna það sem þeir kölluðu - tónlistarlegan þroska sinn.  Niðurstaðan vað sú að karlakór K.F.U.M. var ráðinn til verksins eftir heilmiklar samningaumleitanir, gegn ákveðinni greiðslu, og þar með var kominn á stofn 100 manna kór undir heitinu Þingvallakór.  Í framhaldi af þessu má til gamans geta að 50 manna úrvalshópur úr þessum kór tók þátt í Norrænu söngmóti í Kaupmannahöfn árið 1929.  Í stuttu máli, þá sigraði þessi kór á mótinu þó svo ekki hafi verið um neitt keppnismót að ræða.  Olli frammistaði kórsins undrun og ánægju allra þátttakenda sem viðstaddir voru.  Gekk svo langt að hljómplötufyrirtækin His Masters Voice og Plyphon buðu kórnum að syngja öll lögin sem hann söng á mótinu inn á hljómplötu.  Urðu endalokin þó þau að meðlimir úr Karlakór K.F.U.M. neituðu að syngja inn á hljómplötu í fyrsta sinni nema undir stjórn söngstjóra síns, það er að þeir álitu sig sjálfstæðan hóp óháðann heildinni.  Óþarfi er að benda á hve heimildin um tónlistararfinn okkar á þessum tíma gæti verið okkur mikils virði í dag ef við ættum söng þessa frábæra kórs í hljóðritunum.  Verður hugtakið heimóttaskapur ofarlega í huga þegar hugsað er til höfnunar karlakórsmanna.

Til að nálgast kantötumálin að nýju má geta þess að dómnefndinni bárust  7 kantötur.  Þær komu frá tónskáldunum Bjarna Þorsteinssyni, Emil Thoroddsen, Sigurði Þórðarsyni, Björgvin Guðmundssyni, Sigurði Helgasyni í Kanada, Páli Ísólfssyni og Þórarni Jónssyni.  Um kantötumál Jóns Leifs verður ekki fjallað hér en áhugasamir geta kynnt sér þau í grein í Morgunblaðinu frá því 11. Október 1996.

Einhverjir fleiri munu hafa samið kantötur í tilefni af Alþingishátíðinni þó þeir hafi ekki sent þær inn.  Í bókinni Saga Íslendinga í Vesturheimi segir m.a. að Jón Friðfinnsson hafi verið eitt af vinsælustu tónskáldum sem Vestur-Íslendingar hafi eignast.  Í bókinni kemur einnig fram að Jón hafið samið kantötu við Alþingishátíðarljóð Davíðs Stefánssonar árið 1930.  Einnig kemur fram að kantatan hafi verið flutt í Winnipeg árið 1936 og þar flutt af The Icelandic Choral Society.  Er þessa verks minnst sem síðasta og merkilegasta verks Jóns Friðfinnssonar, en hann lést árið 1936.

Um ljóðin má segja að miklu fleiri tónskáld tóku við ljóðunum og má í því sambandi nefna Árna Thorsteinsson, Höskuld B. Ólafsson, Jón Leifs, Jónas Tómasson, Reynir Gíslason í Kaupmannahöfn, en hann endursendi ljóðin og einnig eru til heimildir um að ljóðin hafi verið send Þórdísi Ottesen í Kalíforníu.

Þær kantötu sem bárust söngnefndinni fór Sigfús Einarsson síðan með til Kaupmannahafnar en haustið 1929 hafði verið skipuð dómnefnd til að meta þær sjö kantötur sem borist höfðu.  Í nefndinni sátu Sigfús Einarsson, Haraldur Sigurðsson píanóleikari í Kaupmannahöfn og danska tónskáldið Carl Nielsen.  Til gamans má geta þess að nú í vetur fann ég í húsi einu fyrir norðan Kaupmannahöfn svarbréf það frá Carl Nielsen er hann sendi Sigfúsi Einarssyni við fyrirspurninni um að sitja í dómnefndinni.  Í því segir m.a. í lauslegri þýðingu minni:

Hvað varðar fyrirspurn þína við ég aðeins segja það að það mun gleðja mig að sitja í dómnefndinni í samkeppninni um hátíðarkantötu í tilefni af 1000 ára afmæli Aþingis saman með þér og Haraldi Sigurðssyni.

Tilvitnun lýkur

Sigfús Einarsson sigldi síðan með skipinu Lýru 17. Október 1929 með kantöturnar í farteski sínu. Eftir að hver um sig hafði farið yfir kantöturnar, og síðan sameiginlega bað Sigfús Einarsson Carl Nielsen að rita greinagerð sem allir síðan undirrituðu 8. Nóvember 1929.  Greinagerð þessi birtist í dagblöðum í Reykjavík og hljóðaði svo að undangengnum formála frá Undirbúningsnefndinni:

Vér undirritaðir, er kvaddir vorum til þess að dæma um hátíðasöngva í tilefni af 1000 ára afmælis Alþingis, leyfum oss hér með að tilkynna, að vér hófum starf vort 26. Október þetta ár og að vér í dag höfum orðið ásáttir um eftirfarandi tillögur:  Það varð oss, hverjum um sig, brátt ljóst, að af öllum eim verkum, sem send voru, mundi ekki verða nema milli tveggja að velja, sem báru tvímælalaust af hinum, sem sé hátíðarsöngvar Páls Ísólfssonar, er hann hafði að öllu leyti gengið frá í píanó-búnaði, og Emils Thoroddsens, er hann hafði að nokkru búið fyrir hljóðfæraflokk, en ekki eru fullsamdir, með því að lítið eitt vantar á niðurlag tónsmíðarinnar.  Var þó ekki tekið tillit til þess við dómsúrslitin.  Eftir sameiginlegan lokafund um málið er niðurstaða vor sú, að tónsmíð Páls Ísólfssonar sé bezt fallin til flutnings á hátíðinni, með því að hún gerir hvorttveggja, að lýsa gáfum og hagleika, og er auk þess skýr að framsetningu og auðskilin að efni.  Þó getum við ekki afdráttarlaust metið honum fyrstu verðlaun fyrir verkið, nema hann vilji gera breytingu á tilteknum minni hátta atriðum, sem honum mun verða bent á. Þegar þessar breytingar hafa verið gerðar, svo að oss þyki fullnægjandi, leggjum vér til, að verk Páls Ísólfssonar hljóti 1. Verðlaun og verk Emils Thoroddsens 2. Verðlaun.  Vér viljum um leið taka það fram, að einstaka þættir í tónsmíð Emils Thoroddsens hafa vakið alveg sérstaka athygli vora fyrir sakir hugkvæmni þeirra og skáldlegu tilþrifa, sem þar verður vart.  Bregður þar og fyrir frumlegum blæ, sem kemur mönnum á óvart.  En kunnátta og leikni er því miður ekki á borð við eðlisgáfu hans.  Höfum vér því, að vandlega athuguðu máli,  komizt að framanritaðri bráðabirgðaniðurstöðu.

Kaupmannahöfn 8. Nóvember 1929

Carl Nielsen, Sigfús Einarsson, Haraldur Sigurðsson.

Tilvitnun lýkur.

Í lýsingu Páls Ísólfssonar á Emil Thoroddsen í bókinni Hundaþúfan og hafið segir Páll á einum stað:  Hann var bara séni og gat ekki að því gert, það er allt og sumt.

Eins og fram kemur í niðurstöðu dómnefndarinnar eru eðlisgáfur Emils dregnar fram í sambandi við kantötuna.  Emil er þarna um þrjátíu ára að aldri og er verkið fyrsta og stærsta tónsmíðin sem hann nokkru sinni tókst á við að semja.  Eins og fram kom í upphafi þáttarins á lýsingu hans á tónlistarlífinu á Íslandi fjórum árum áður þá hafði tónverk af þessari stærð og í þessu formi ekki verið samin hér á landi áður og síðast en ekki síst, þó svo einhverjum hefði dottið í hug að semja slíkt verk, þá voru ekki til kraftar í landinu til að flytja það.  Því hlýtur það að hafa verið ögrun til listamannsins að fá slíkt tækifæri sem þarna gafst til að semja stórt verk - jafnvel verk af þeirri stærðargráðu sem maður réði vart við að semja frá tæknilegu sjónarmiði. 

Eins og fram kemur í umsögn dómnefndarinnar, þá hafði Emil ekki að öllu lokið við verkið.  Ef við vitnum að nýju í grein Emils sem lesið var úr í upphafi þáttarins þá skrifar hann þar: “Þess er ekki að vænta að tónskáldin smíði verk, sem engin von er um að geti komið fyrir almenningsheyrn”.  Með þessi orð Emils í huga má ætla að hann hafi ekki séð ástæðu til að ljúka endanlega við verkið þar sem hann sá ekki fram á að það yrði flutt.  Það áttu eftir að líða 24 ár þar til það heyrðist fyrsta sinni.

Emil Thoroddsen lést sumarið 1944 stuttu eftir að hann hafði unnið samkeppnina um lag á lýðveldishátíðinni.  Hann upplifði því aldrei að heyra kantötu sína flutta.

Á 10 ára afmæli lýðveldisins, árið 1954 voru haldnir minningarhljómleikar í Þjóðleikhúsinu um Emil Thoroddsen. Samkvæmt heimildum þá átti Helgi Pálsson þá tillögu að því að Tónskáldafélag Íslands legði fram nokkurt fé til að láta fullgera kantötu Emils Thoroddsens. Jón Leifs fylgdi þessari tillögu eftir og var dr. Victor Urbancic fenginn til að leggja síðustu hönd á verkið, en eins og fram kom hér áðan þá náði Emil ekki að ljúka því. Dr. Urbancic hefur skilgreint á hvern hátt hann lauk við kantötuna.  Hann lýsir vinnu sinni á eftirfarandi hátt í tilefni af frumflutningi hennar árið 1954:

Hátíðarljóðin 1930, sem hér eru flutt í fyrsta skipti í heild, voru ekki fullgerð af hendi höfundarins.  Hann hefur samt gegnið nákvæmlega frá öllum söngröddum, bæði kórs og einsöngvara, að miðkafla og niðurlagi 12. Kviðunnar undanteknum.  Hann hefur einnig gengið nákvæmlega frá hljómsveitarútsetningu 3., 4., 5., 7., 8., 9., 10., og 11. Kviðu og eru þessar kviður þar með algerlega eftir hann.  Frá minni hendi eru 75 taktar söngs í 12. Kviðunni, sem styðjast þó við blýantsuppkast höfundarins.  Frá minni hendi er auk þess að meira eða minna leyti hljómsveitarútsetning 2., 6. Og 12.  Kviðu,  þar sem höfundurinn hafði aðeins merkt hljóðfæraskipulag á stöku stað, en skildi annars staðar eftir auða takta eða jafnvel blaðsíður.  Frá minni hendi er loksins 1. Kviðan að öllu leyti, en í hana hef ég notað efni úr 4., 5., og 12. Kviðu, þannig að jafnvel þessi kviða er byggð á hugmyndum tónskáldsins.

Að flutningi kantötunnar árið 1954 stóðu Tónskáldafélagið, sem kostaði frágang kantötunnar, Þjóðleikhúsið og 40 manna kór þjóðleikhússins, sem þá kom fram í fyrsta sinni fullskipaður, Sinfóníuhljómsveit Íslands, sem þá taldi einnig 40 manns, og Ríkisútvarpið. Stjórnandi var Victor Urbancic.  Framsögn hafði Jón Aðils, og einsönvararnir Guðrún Á. Símonar, Ketill Jensson og Guðmundur Jónsson fóru með einsöngshlutverk.  En það var fleira flutt á þessum tónleikum en sjálf kantatan.  Hljómsveit undir stjórn Victors Urbancic lék Andante in memoriam eftir Emil Thoroddsen en það verk samdi hann í minningu móður sinnar.  Ketill Jensson söng lagið Rís hér af helgum grunni sem er úr Háskólakantötu Emils og flutt var við vígslu háskólans árið 1940 og Guðrún Á Símonar söng þrjú þjóðkunn lög Emils í hljómsveitarbúningi Victors Urbancic, Vögguvísa, Komdu Komdu kiðlingur og Til skýsins en síðastnefnda lagið  varð að endurtaka vegna hrifningar áheyrenda.  Til merkis um þátttöku Ríkisútvarpsins í þessum flutningi má upplýsa að til er hljóðritun af þessum verkum sem nefnd eru hér sem gerð var á þessum tónleikum. 

Bjarki Sveinbjörnsson